زمین لرزه و زیر ساخت های سست ساختمانها

ساخت و ساز سنتی در جامعه از یک طرف و زلزله خیزی منطقه از طرف دیگر ، آثار و عواقب تخریبی را دو چندان می کند . این در حالی است که احتمال وقوع زمین لرزه در تهران تا 10 سال آینده بیش از 70 درصد تخمین زده شده است . پنج گسل در شمال تهران ، نیاوران ،جنوب و شمال شهر ری را محاصره کرده اند که فعال شدن یکی از آنها ، گسل های دیگر را نیز به نوبه خود فعال خواهد کرد و عواقب آن بر بی احتیاطی هیچ مسئولی بخشیدنی نیست .
ایستگاه های آتش نشانی جز اصلی ترین و اساسی ترین مراکز امدادرسانی به شهروندان در برابر زمین لرزه هستند . تأسیسات عمومی و اجتماعی دیگری مثل بیمارستان  ها ،مدارس  پل ها تجهیزات گاز  آب  برق  مخابرات و به طور کلی تأسیسات زیربنایی و روبنایی در لبه تهدید ناشی از زمین لرزه قرار دارند که لوله¬کشی زیرزمینی بدون ضوابط و مقررات احتمال خطرات را به هنگام وقوع زمین لرزه دو چندان می کند . مطالعاتی که در خصوص بافت های فرسوده تهران انجام شده ، نشان می دهد که بافت های فرسوده چهار دسته هستند ؛ یک دسته بافت¬های فرسوده تاریخی ارزشمند که به صورت بناهای تاریخی و فضاهای با ارزش شهری باقی مانده اند و در حال حاضر نیازمند بازسازی و مرمت هستند . دسته دوم بافت های قدیمی فرسوده که بقایای ساختار تهران قدیم را نشان می دهند که اکثراً فرسوده شده و وضعیت عمومی آنها نامناسب است .
توجه به گسترش و توسعه بی برنامه شهر در سال های گذشته در اثر مهاجرت های بی رویه از روستا به طرف شهرتهران و تمرکز امور اداری – اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی در شهر و توجه نکردن به برنامه ریزی مناسب شهری در تهران آسیب پذیری این شهر در برابر هر نوع حادثه طبیعی از جمله زمین لرزه بسیار زیاد است .
دسته سوم بافت های فرسوده و ناهنجارند که در کیفیت بسیار پایینی قرار دارند و عناصر ارزشمندی در آن بافت ها یافت نمی شود . چهارمین دسته بافت های ناکارآمد جدید هستند که در عین نوساز بودن ، متأسفانه به دلیل رعایت نکردن اصول ساختمان سازی ، بی دوامی بناها ، ناکارآمدی خدمات و زیرساخت های لازم ، فرسوده محسوب می شوند و نیازمند بازسازی با استفاده از استانداردهای لازم و رعایت مقررات شهرسازی هستند .
در شهر تهران ، شهری که بیشترین جمعیت کشور را در خود جای داده ، هیچ گونه تدابیر لازم برای مقابله با انواع حوادث طبیعی اندیشیده نشده است و سال به سال نیز این روند ادامه دارد و تمام مسئولان درجه اول مملکت با برگزاری صدها جلسه و تشکیل کمیته کارشناسی ، تصمیم نهایی را در این خصوص اتخاذ نکرده اند و همگی به اتفاق و وجود چنین پیشامدی واقف هستند . با ملاحظه چندین زمین لرزه در کشور و ضرر و زیان های وارده جانی و مالی از جمله در شهر بم که شاهد گورهای دسته جمعی بودیم و بی خانمان شدن هزاران نفر از شهروندا شهر بم ، متأسفانه از این گونه بلایا درس عبرت نگرفته و هیچ گونه راهکاری در این خصوص پیش بینی نشده است .
باید گفت شاید از بزرگ ترین گره های موجود در کشور ، مشکل فرهنگی و تاریخی در بعد ساختمان باشد . مردم عزیز باید به این باور برسند که همان مصالحی را که تهیه می کنند اگر به خوبی با هم ترکیب کنند ، ساختمانی به مراتب ایمن تر و مقاوم تر خواهند ساخت . متأسفانه سرمایه گذاران در این بخش به عنوان مدیریت اجرایی ساختمان ، به جای حفظ جان شهروندان به فکر سودهای هنگفت هستند که اصلاً با نظام اسلامی و شأن و منزلت ملت ، سازگاری ندارد .


وضعیت زمین شناسی گستره تهران


گستره شهر تهران که در کوهپایه های جنوبی رشته کوه های البرز قرار گرفته است ، شمالی-ترین فرونشست ایران مرکزی به حساب میآید. کوه پایه های البرز در شمال تهران متشکل از یکسری چین ها و راندگی های شرقی و غربی است که در امتداد این راندگی ها ، کوه های البرز مرکزی به سمت خارج (شمال و جنوب) رانده شده اند . گسل های جوان قسمت عمده ای از شمال و جنوب این پهنه را احاطه کرده و با توجه به این گسل ها و احتمال فعالیت آنها شهرتهران را با خطر جدی مواجه کرده است . گسل های اصلی منطقه عبارتند از : گسل مشاع شمال تهران ، نیاوران تلوپایین، شمال و جنوب ری ، کهریزک ، گرمسار و پارچین . از نظر تاریخچه و سابقه لرزه خیزی ، قدیمی ترین زمین لرزه یادشده در منابع تاریخی زمین لرزه 300 پیش از میلاد مسیح است که در اثر آن حدود 2000 آبادی در منطقه میان ری و ایوانکی ویران شده و شهرری را نیز به کلی نابود کرده است . تعداد زمین لرزه های مهم تاریخی در گستره تهران براساس اطلاعات موجود 170 مورد بوده است .
مسایل عمده زمین شناسی که در صورت وقوع زمین لرزه در تهران احتمال دارد بروز کند عبارتند از : تشدید روانگرایی و زمین لغزه، بستر آبرفتی شهر تهران باعث تشدید شتاب زمین لرزه می شود . پدیده تشدید در تهران مسأله ای جدی است و در آسیب پذیری ساختمان های موجود نیز پارامتری مؤثر است. میزان آسیب پذیری نسبی مناطق تهران با توجه به عامل تشدید بررسی شده است که براساس یافته های به دست آمده مناطق واقع در نواحی مجاور گسل ها از آسیب پذیری بیشتری برخوردارند و نواحی میانی کمتر در معرض خطر هستند .
از نظر روانگرایی نیز براساس مطالعات صورت گرفته در این زمینه احتمال وقوع روانگرایی در زمین لرزه های شدید و بزرگ در بعضی از قسمت های شهر تهران به ویژه قسمت های جنوبی تر شهر تهران به ویژه قسمت های جنوبی تر محتمل است و به همین دلیل برای روشن شدن وضعیت نیاز به مطالعات ریز پهنه بندی است . اما وقوع روانگرایی به معنای بروز خسارات سنگین نیست و ممکن است بدون خسارت و یا با خسارت جزیی همراه باشد .
با توجه به موقعیت زمین شناسی شهر تهران ، در زمین لرزه های گذشته در مناطق کوهستانی اطراف تهران زمین لغزه های بزرگی روی داده است و از طرف دیگر با توجه به توسعه شهر به سمت بخش های با عوارض توپوگرافی بیشتر ، احتمال وقوع زمین لغزه های ناشی از زلزله افزایش یافته است . از نظر آسیب پذیری توپوگرافی بیشتر ، احتمال وقوع زمین  لغزه های ناشی از زلزله افزایش یافته است.
بررسی وضعیت شریان های حیاتی گستره تهران پیچیدگی شریان های حیاتی در شهر تهران شامل آب، برق، گاز و مخابرات و شبکه راه ها و در نهایت فاضلاب و مقاوم نبودن آنها در برابر زمین لرزه امکان دارد که شرایط بسیار بحرانی را در مواقع بروز زمین لرزه ایجاد کند ، شبکه آب تهران با پوشش حدود 600 کیلومترمربع از سه منبع رودخانه های کرج لار و لتیان تغذیه می کند و دارای بیش از 45مخزن ذخیره است که در مجموع 1/5 میلیون مترمکعب ظرفیت دارد . با توجه به عمر زیاد مخازن آب و طراحی نشدن مقاومت آنها در برابر زمین لرزه احتمال آسیب دیدگی جدی آنها در صورت بروز زمین لرزه وجود دارد .
شبکه گاز تهران نیز از دو مسیر اصلی جنوب و غرب تغذیه می شود اگر چه از لحاظ کلی مقاومت نسبتاً خوبی دارد ، ولی از نظر تجهیزات و لوازم جانبی شبکه به ویژه تجهیزات کنترل و ارتباط و شبکه های داخلی منازل آسیب پذیر است و آسیب پذیر بودن این شبکه در ایجاد انفجار و آتش سوزی پس از زمین لرزه نقش مهمی دارد و می تواند موجب بروز خسارات عظیم شود . شبکه حمل و نقل تهران که در شرایط عادی نیز دارای پیچیدگی ها و نداشتن کشش بار رفت و آمدی است ، در صورت وقوع زمین لرزه و ویرانی پل ها و ساختمان ها احتمال مسدود شدن راه ها و نبود امکان جابجایی زیاد است . شبکه برق تهران نیز با حدود 100 ایستگاه فرعی به طور عمده توسط پست¬های هوایی برق شهر را توزیع می کند که معمولاً مقاومت کافی در برابر زمین لرزه ندارد و اگر ایستایی دکل ها مشکلی به وجود نیاورد ، جزئیات الحاقی آنها و اتصالات کابل های اصلی بسیار مسأله سازخواهد بود و قطع کامل برق شهر در اثر زمین لرزه بسیار محتمل است . در خصوص شریان حیاتی به تفکیک مناطق شهرتهران بررسی هایی از نظر آسیب پذیری در برابر آنها صورت گرفته است.
بررسی وضعیت اجتماعی و اقتصادی شهرتهران با توجه به گسترش و توسعه بی برنامه شهر در سال های گذشته در اثر مهاجرت های بی رویه از روستا به طرف شهر تهران و تمرکز امور اداری- اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی در شهر و توجه نکردن به برنامه ریزی مناسب شهری در تهران آسیب پذیری این شهردر برابر هرنوع حادثه طبیعی از جمله زمین لرزه بسیار زیاد است . در شرایط کنونی در طول روز جمعیتی بالغ بر 10 میلیون نفر در تهران به سر می برند و تراکم جمعیت در تهران در مقایسه با شهرهای مشابه خود حدود 20 درصد بیشتر است . بنابراین به علت کمبود فضا در سطح شهر خانه های بیشماری در مکان های غیرامن نزدیک به گسل ها بر روی شیب های ناپایدارساخته شده و با توجه به کمبود سرمایه مهاجران و سودجویی افراد فرصت¬طلب ، ساختمان ها به وضعیت نامناسبی شکل یافته اند .
بررسی وضعیت مراکز امداد رسانی شهر تهران مراکز امدادرسانی که بیمارستان هاو ایستگاه های آتش نشانی را در بر می گیرند . در خصوص بیمارستان ها در مطالعه ای که بیش از 100 بیمارستان مورد بررسی قرار گرفته اند چنین به دست آمده است که تعداد زیادی از بیمارستان های تهران دارای مقاومت بسیار ضعیف هستند و تراکم ناهمگون آنها در تهران مرکزی مسأله قابل توجه دیگری در زمان امدادرسانی است . تصور می رود که در صورت وقوع یک زمین لرزه نسبتاً شدید در تهران بیمارستان های نیمه مقاوم و غیرمقاوم که حدود 80درصد مراکز پزشکی شهر را تشکیل می دهند حداقل برای مدت قابل ملاحظه ای از سرویس دهی خارج شود . بررسی ایستگاه های آتش نشانی نیز نشان می دهد که فقط تعداد اندکی از آنها از مقاومت قابل ملاحظه ای برخوردارند و بقیه شرایط آیین نامه ای زمین لرزه شهر را پاسخگو نخواهند بود . توجه به این نکته ضروری است که اغلب ایستگاه ها قدیمی هستند و بامصالح آجری ساخته شده اند و حتی در مواردی از مراکز مسکونی برای تأمین ایستگاه استفاده شده است . بنابراین در صورت وقوع زمین لرزه در شهر تهران خطر بروز آتش سوزی بسیار زیاد خواهد بود . البته در سال های اخیر برای مقاوم سازی ساختمان های ایستگاه های آتش نشانی اقدامات صورت گرفته است و وضعیت کنونی آنها از هر نظر بهتر از قبل است .

جمع بندی


با توجه به اهمیت آسیب پذیری شهری و ضرورت بررسی آن برای برنامه ریزی پیشگیری از وقوع سانحه ، انجام چنین مطالعاتی در نواحی شهری بزرگ بویژه در نواحی در معرض خطر نظیر تهران چنانچه در مقاله اشاره شده است ، اطلاعات مفیدی را برای تصمیم گیران و برنامه ریزان فراهم می کند. آگاهی در مورد میزان و ابعاد گوناگون آسیب پذیری یک شهر در تعیین جهت گیری های توسعه آینده همان شهر اهمیت بسیاری دارد . همچنین از نظر اختصاص اعتبارات به نواحی مختلف شهر به منظور سرمایه گذاری های جدید و یا تجدیدنظر در بعضی پروژه های عمرانی ، نتایج بررسی آسیب پذیری می تواند راهگشا باشد . همانطور که در مورد شهرتهران در گزارش مشاهده شد برآورد وضعیت مناطق به تفکیک هر عامل و سپس ادغام آنها در یکدیگر بیانگر نقاط قوت و ضعف و یا امکانات و محدودیت های هر منطقه است که استفاده از این داده ها منجر به کاهش آسیب پذیری مناطق و در نهایت کاهش آسیب پذیری شهر می شود . در برنامه ریزی های مربوط به مدیریت بحران نیز نتایج حاصل از بررسی آسیب پذیری در تدوین راهبردهای مربوط به تقلیل عوارض سوانح و پیشگیری از بروز شرایط بحرانی کمک بسیاری می کنند و از این رو در فرآیند مدیریت بحران نیز جایگاه خاصی دارند .

 

منبع :  روزنامه های رسالت و ایران

/ 1 نظر / 78 بازدید
مونا

سلام خسته نباشید. میشه در مورد کنترل صدا در کارگاه پرس کمکم کنید با تشکر