نویسنده : نرسی نصیرآبادیٰ*) بیولوژیست- محقق ومتخصص محیط زیست ایران (

آدرس : اهواز – دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز – دانشکده پزشکی - گروه میکروبشناسی

E-Mail* :
researcherirany@yahoo.com این آدرس ایمیل در مقابل هرزنامه‌ها محافظت می شود. برای مشاهده آن نیاز به فعال کردن جاوا اسکریپت دارید. *


مقدمه و اهداف :

محیط زیست دریایی به سبب اینکه از عناصر بسیار گوناگونی تشکیل شده است در برابر مواد خارجی که به عمد یا غیر عمد به آن وارد میشود بسیار آسیب پذیر است. در نزدیکی سواحل تنوع زیستی چشمگیرتر است زیرا مواد غذایی غنی برخورداربوده که از طریق رودخانه ها به دریاها ریخته میشوند که این مواد بدون احتساب نتایج فعالیتهای انسان است .


خلیج فارس پیشرفتگی آب اقیانوس هند در ناحیه جنوبی فلات ایران در حاشیه ای از اقیانوس هند است که در شمال غربی دریای عمان واقع شده است.خلیج فارس باطول تقریبی 1000 کیلومترو عرض250 تا 300 کیلومترو با مساحتی در حدود 226000 کیلومتر مربع باعمق 100-90 متر است .

افزایش جمعیت ، توسعه شهرنشینی و گسترش صنعت و سودجویی بی امان و استفاده غلط از منابع طبیعی، باعث آلودگی شدید محیط زیست گردیده و آن رادر معرض خطر جدی قرار داده است. حفاظت از محیط زیست مستلزم شناخت اجزاء تشکیل دهنده آنها و نیز روابط پیچیده حاکم بر آن میباشد.در هراکوسیستم هر نوع موجود زنده حلقه ای رادر زنجیره غذایی تشکیل می دهد ودر رابطه باسایر موجودات زنده، اکوسیستم جایگاه خاص خود رااشغال می کند. حفظ تعادل در هر اکوسیتم منوط به حفظ و بقای زنجیره غذایی موجود است. لازمه شناخت تاثیر مواد آلاینده بویژه مواد نفتی بر زنجیره های غذایی ،بررسی موجودات زنده بعد از تماس بااین مواد میباشد.

خلیج فارس به عنوان شاهرگ نفتی دنیا محل تردد 40 درصد از تانکرهای نفتی جهان می باشد و همواره دچار الودگی نفتی بوده و اکوسیستم دریایی آن در معرض خطر جدی قرار دارد. لذا هر نوع آلودگی بویژه آلودگی نفتی میتواند مشکلات بسیار جدی و خطر ناکی را بوجود آورد .

در این پزوهش ابتدا اثرات زیست محیطی آلودگیهای نفتی ناشی از حوادث سالهای اخیر درخلیج فارس بویزه انفجار چاه های نفت نوروز و جنگ خلیج فارس در کرانه های جنوب غربی خلیج فارس مورد مطالعه قرارگرفته و سپس اثرات آن برروی زنجیره غذایی مورد بررسی قرار گرفت .



روش اجرا :

نمونه برداریها از کرانه های جنوب غربی خلیج فارس ( نقشه شماره 1 ) در فاصله زمانی 1368لغایت 1375و همچنین از 1380تا 1384به طور متوالی در سال دونوبت ( تابستان و زمستان) انجام گردید.

مناطق نمونه برادری درابتدای خوربحرکان (اولین ایستگاه) که محل تجمع موتور لنج های صیادی و منطقه صید انواع آبزیان میباشد شروع و به سمت کرانه های جنوب خلیج به ترتیب شامل ایستگاه های بندر دیلم (ایستگاه 2) ، بویرات (ایستگاه3) ، حصار ( ایستگاه 4 ) ، امام حسن (ایستگاه 5)، بنگ (ایستگاه 6)، چاه شور (ایستگاه 7) ،چاهک (ایستگاه 8)، مال سلیمان (ایستگاه 9)،بندر گناوه (ایستگاه 10)،بندر ریگ( ایستگاه 11 ) , بندر بوشهر (ایستگاه 12) , رستمی (ایستگاه 13) ادامه داشته که باتوجه به آلودگیهای نفتی و دیگر منابع آلودگی در طول چندین سال اخیر انتخاب گردیدند .

مواد و ابزارهای مورد تحقیق شامل :

1- شناور ( قایق موتوری کوچک ) متعلق به افراد بومی منطقه جهت نمونه برداری از آبزیان

2- نمونه برداری از نرمتنان (Mollusca) خطوط ساحلی به روش تصادفی (Random)

3- تورهای پلانکتونی گیر (Bongo – Net) سطحی با مش های 55 و 220 میکرون

4- گراپ رسوب بردار(VAN Veen Grab) با قطر دهانه20 سانتیمتر مربع جهت نمونه برداری از رسوبات وموجودات کفزی(Benthos )

5- الک (صافی) آزمایشگاهی با مش های 500 و 1000 میکرون جهت جداسازی موجودات کفزی‌(بنتوزها) از رسوبات

6- ظروف درب دار با حجم 250 و 500 میلی متر از جنس پلی اتیلن جهت نگه داری موجودات پلانکتونی و بنتوزها

7- میکروسکوپ دو چشمی با درشت نمایی 100 مدل Olympus جهت مطالعه موجودات پلانکتونی

8- فرمالین 4% تجاری و لوگل به منظور تثبیت موجودات بنتوزی

9- الکل 70% جهت تثبیت موجودات کفزی (بنتوزها)

10- معرف رز بنگال و تتراکلرید کربن

- نونه های پلانکتونی با استفاده از تور بانگو ( Bongo- Net ) با قطر دهانه 55 سانتیمتر ‚ از سطح دریا به عمق حدود 1 متر از 14 ایستگاه ساحلی با عمق تقریبی 10 تا 15 متر از مناطق بین جزرو مدی بوسیله شناورهای محلی جمع آوری گردید . نمونه ها با تور چشمه 110 میکرون ‚ بمدت تقریبی 10 دقیقه جمع آوری و بعد از همآوری به ظرفهای پلاستیکی دولیتریحاوی 110 میلی لیتر فرمالین 38 درصد با 10 میلی لیتر گلیسرین ریخته و حجم نمونه با آب مقطر به یک لیتر رسانیده شد. قبل از ضمیمه موجودات چکیده شده که به صورت خمیر میباشند ‚ آنها بوسیله 2 مولار سولفات منیزیم بی هوش و بعد به ظرف منتقل شد . در آزمایشگاه نمونه ها به بالن دو لیتری شیشه ای با درب مربوطه انتقال یافته و حجم آن را با محلول فرمالین 4 درصد به 2 لیتر رسید. قبل از انتقال نمونه به بالن آن را از الک پلاستیکی آشپزخانه گذرانده و موجودات آن در پتری با عدسی مورد بررسی و تجزیه و تحلیل تا سرحد امکان شناسایی اولیه شدند.

- نمونه برداری از رسوبات بستر 14 ایستگاه تعیین و در فصول بهار‚تابستان‚پائیزو زمستان به کمک شناورهای محلی صورت گرفت . از گراپ Van veen با سطح مقطع 20 سانتیمتر مربع جهت نمونه برداری از رسوبات کرانه های مذکور مورد استفاده قرار گرفت . از هر ایستگاه سه نمونه تهیه و نمونه در دمای بین صفر تا 4 درجه سانتی گراد نگهداری و سپس به آزمایشگاه منتقل گردید.

در مرحله بعدی جهت جداسازی نمونه ها ی مایوفونا ( Mayofouna ) از دو الک 5/ . میلیمتر و63 میکرون استفاده شد که در ابتدا الک 5/ . میلیمتر روی الک 63 میکرون قرار گرفت و سپس با جریان آب آنها راشستشو دادیم . سپس رسوبی که در الک 63 میکرون باقیمانده بود ‚ درون پتری ریخته وبه آن معرف رز بنگال (1 گرم درلیتر) اضافه گردیدوبه مدت 45 دقیقه در آن قرار گرفت .

مرحله بعد‚ آب روی رسوب در داخل ارلن ریخته شد واز طریق ظرف به ظرفکردن نماتودها جدا وشمارش گردیدند. نمونه رسوب درون پتری را به مدت 24 ساعت در آون 80 درجه سانتی گراد قرار گرفت و سپس رسوب درون بشر ریخته وبه آن محلول تتراکلرید کربن ( CCL4 ) اضافه شد. نمونه های مایوفونا به علت سبک بودن روی محلول تتراکلرید کربن آمده و بعد از این عمل ‚ محلول روی رسوب از درون کاغذ صافی که در داخل قیف میباشد عبورداده و در نتیجه مایوفوناها از محلول جدامیشوندکه شامل : Foraminifera,Bivalvia larvea,Gastropoda larvea, Nematoda , Ostracoda,…. میباشد.



بحث :

به طور کلی منابع آلاینده در کرانه های جنوب غربی خلیج فارس از تنوع بسیار زیادی برخوردار میباشد که برخی از مهمترین آنها دراین مناطق عبارتند از :

1- تخلیه آبهای توازن نفتکشها و کشتیها در خلیج فارس

2- اثرات باقیمانده از آلودگیهای نفتی ناشی از انفجارچاه های نفت نوروز وکویت برروی موجودات کفزی خطوط ساحلی

3- نشت مواد نفتی از تانکرهای نفتکش

4- اثرات زباله های شیمیایی

5- فاضلابها وپسا بهای محلی بنادر بزرگ وکوچک

6- مواد زاید کشتیها و لنج ها

8- ضایعات ناشی از عملیات لایروبی اسکله ها

9- زباله های جامد ونیمه جامد

میزان اکثر عناصر در آبهای خلیج فارس خیلی بیشتر از میزان گزارش شده برای آبهای تمیز یا آلوده و تقریبا ”آلوده جهان است . همچنین میزان عناصر سنگین در آبهای خور موسی و خور بحرکان از دیگر نقاط خلیج فارس بیشتر است و این احتمال وجود دارد که تبادل آبی مستقیم بین آبهای کویت با خور موسی و خور بحرکان باشد که در تحقیقات اخیر دانشمندان NOAA چنین جریاناتی به ثبت رسیده است .

توده های اب در خلیج فارس دارای حرکت ضعیفی هستند که جهت حرکت آنها بر خلاف عقربه های ساعت بوده و نتیجتا” زمان نسبتا ” زیادی طول می کشد تا آبهای خلیج فارس از طریق تنگه هرمز تعویض شوند واین زمان حدود 3 الی 5 سال بر آورد شده است .

و جود ذخائر عظیم نفت و گاز در این منطقه موجب شده تا فعالیتهای حفاری ، استخراج ، پالایش ، احداث تاسیسات نفتی ، عملیات بارگیری و حمل توسط سوپر تانکرها گسترش یافته و باعث آلودگی روبه افزایش رابه محیط زیست دریایی تحمیل میکنند . آبهای خلیج فارس دارای 34 حوضه نفت و گاز با 800 حلقه چاه تولیدی میباشد که فرآورده های نفتی را از طریق 35 پایانه ( ترمینال ) بزرگ نفتی به اقصی نقاط جهان صادر میکند .

آمار موجودبندر ودریا ³ نشان میدهد که هرساله بین 20 تا 30 هزار نفتکش با عبور از تنگه هرمز قریب به 30 % حجم ترافیک نفتکش های جهان را به خود اختصاص داده است . نشت 15000 تن در مقیاس متر یک مواد نفتی در اثر تراکم رفت و آمد نفتکشها ، این محل رابه صورت آلوده ترین محیط زیست دریایی در آورده است .



اطلاعات موجودبندر ودریا ³ نشان میدهد که برخورد نفتکشها از سال 1360 (برابر با 1981 ) تاسال 1366 (برابربا 1987 ) در 11 مورد به ایجاد آلودگی شدید در خلیج فارس انجامیده است که طی همین مدت عملیات جنگی موجب وقوع 12 مورد آلودگی شدید و همچنین 107 فاجعه موثر بر محیط زیست گردید . همچنین تعدادی از چاه های نفتی نوروز در خلیج فارس در 64 کیلومتری شمال غربی جزیره خارک در تاریخ 11 اسفند 1361 ( برابر با مارس 1983 ) بر اثر حملات موشکی رژیم عراق منفجر گردید . در اثر این انفجار روزانه مقادیر قابل ملاحظه ای حدود 2 تا 3 هزار بشکه نفت خام در دریا جاری گردید بطوریکه ، علیرغم سوختن بخشی از آن ، سفره های عظیم نفتی ظرف مدت کوتاهی در سطح آب را در اطراف حادثه پوشانده وبراساس مشاهدات هوایی در زمان وقوع حادثه ، دامنه گسترش توده شناور نفتی حاصل از این انفجار به عرض 40 و به طول 600 کیلومتر در جنوب شرق آبهای قط هم گزارش گردید.

توده نفتی در اوایل فروردین ماه 1362 (برابربا اواخر مارس سال 1983 ) در آبهای ساحل بحرین و به دنبال آن در آبهای سایر کشورهای منطقه از جمله کویت و عربستان سعودی مشاهده گردید . همچنین در تاریخ 27 شهریور ماه 1362 ( برابر با 18 سپتامبر 1983 ) یکی از چاه های حوزه مزبور که منبع اصلی نشت نفت محسوب می گردید بر اثر تلاش و کوشش دسته جمعی گروهی از مهندسین و کارگران وزارت نفت مهار گردید . انفجار چاه های نفتی نوروز هم در سال (1984 میلادی) که بمدت یکسال به طول انجامید روزانه 3000 بشکه نفت خام را وارد آبهای خلیج نمود .

ناوگانهای دریایی آمریکا مستقر در خلیج فارس به طرق مختلف و بدون رعایت حداقل های قوانین زیست محیطی باعث آلودگی شدید این خلیج میشوند . تخلیه زباله ها و قوطیها ( به طور مثال در نمونه برداری درسال جاری ” 1381 ” سواحل بندر بوشهر انواع قوطیها و تعدادی دله زبالهای باعلامت سمی ولی خالی شده در آبهای منطقه متعلق به امریکائیها در منطقه بین جزرومدی " Intertaidal " که منطقه زیست کیتونها ، بالانوسها ، لاروشکمپایان ، میتلیدها ، ترکوسها و..... میباشد مشاهده گردید ) باعث مرگ ومیر پستانداران مختلف همچون والها ودلفین ها و دیگر موجودات آبزی خلیج فارس میشود . همچنین نیروهای آمریکائی در جنگ تحمیلی در طول سالهای 1366 تا1367 ( برابر با سالهای 1987 تا 1988میلادی) با حمله به سکوهای نفتی ایران ، آبهای خلیج فارس رابه شدت آلوده نمودند. آمریکائیها همچنین درسال 1368 ( برابر با نوزدهم اکتبر 1989) در حمایت از عراق ، سکوهای رشادت و رسالت در خلیج فارس را مورد حمله موشکی قرار داد و باعث شد تا روزانه ده ها هزار بشکه نفت وارد آبهای خلیج شود و همچنین در سال 1367 (برابر با هیجدهم آوریل 1988) سکوی سلمان در منطقه نفتی لاوان و سکوی نصر در میدان نفتی سیری توسط شش ناو جنگی آمریکا بمباران شد و صدها هزار بشکه نفت تا زمان بازسازی سکوها به دریا ریخت .

براساس گزارش گروه خلع سلاح سازمان ملل در طول جنگ خلیج فارس و بعد از آن بالغ بر 12600 کپسول گاز خردل ، 20 هزار گلوله 120 میلی متری شیمیایی ، 18200 موشک حاوی گازهای عصبی ، 9150 بمب خردل ، 1136 بمب شیمیایی و عصبی ، 50 کلاهک جنگی شیمیایی ، موشک اسکاد ، 355 تن مواد شیمیایی و 173 تن از مواد کمکی برای ساخت سالاحهای شیمیایی درعراق و همچنین دو جنگ اخیر عراق علیه ایران و متعاقب آن عراق علیه کویت موجب نشت مقادیر عظیم نفت در آبهای خلیج فارس گردید که تاکنون در دنیا بی سابقه بوده است . طبق گزارشات موثق عراق که در سالهای 1369 الی ا 1370 ( برابر با سالهای 1990 تا 1991 ) بمدت شش ماه کویت رادر اشغال خود داشت ( از 10/11/1369 لغایت 1/6/1370 ) پس از قطعی شدن عقب نشینی اجباری برای وارد کردن حداکثر زیان به کشور کویت اقدام به نابودی امکانات زیر بنائی و آلودگی شدید محیط زیست نمود .

طبق آمارهای بدست آمده از مطالعات ( Readman et. Al. 1992 ) میزان نفتی که درسال 1371 ( برابر با 1991 میلادی) از پایانه جزیره دریایی کویت ( Sea Island terminal ) در مدت زمان قریب به 250 روز که چاه های نفت کویت میسوخته( تصویر شماره3) وارد آبهای منطقه شده برابر با 67 میلیون تن نفت خام ( Crude oil ) میباشد ( طبق آمارهای دیگر 8/10 میلیون بشکه نفت خام کویت در زمان انفجار چاه های نفت کویت توسط نیروهای عراقی به آبهای خلیج وارد گردید ) . در همین ایام دولت بعث عراق نیز شیرهای نفت ترمینال البکر خود رادر شمال جزیره بوبیان ( Bubian ) قرار داشت وارد آبهای خلیج فارس نمود که در نتیجه باعث آلودگیهای بسیاری گردید .

علاوه بر اینها عراقیها بیش از 800 حلقه چاه نفت در حاشیه خلیج فارس را منفجر کردند که آثار منفی دود سیاه آن ماه ها در کوههای هیمالیا مشاهده گردید و همچنین دیگر آثار سوء این دود سیاه ته نشینی آن در چرخه غذایی دریا بوده که باعث افزایش حجم بار آلودگی در آبها میشود .

برآوردهای اولیه و مشاهدات عینی از محیط زیست سواحل و آبهای کشورمان ارقام مشابهی رابیان می دارد. مناطق وسیعی از سواحل مابه نفت آغشته شده و بستر های گلی خوزستان کلا” تحت تاثیر نفت قرار گرفته اند و اکثر آبزیان آنها تلف و یا مسموم شده اند و تعداد زیادی هم پرنده تلف گردیده ویا آغشته به نفت در سواحل مشاهده است ( تصویر شماره ) . علاوه براینها کشتیها ، لنج ها و قایقهائی که براثر جنگ غرق شدند هم مقادیر دیگری نفت و مواد آلوده کننده وارد آبهای خلیج فارس کردند و همچنین تخریب فاضلاب شهر کویت سبب ورود مقدار بیش از 50000 متر مکعب مواد فاضلاب در روز به آبهای منطقه شد .

متاسفانه زیانهایی که به این محیط آبی وارد شده در بسیاری از موارد غیر قابل جبران دانسته اند زیرا که محیط زیست خلیج فارس به خاطر شرایط ویژه جغرافیایی و نیمه بسته بودن آن، بسیار حساس است و در نتیجه اثرات مخرب زیست محیطی در بعضی از نقاط ساحلی (متعلق به سواحل ایران ) در حال ظهور میباشد .



اثرات این همه تخریب و آلودگی در محیط زیست کشورمان بویژه مناطق نزدیک به این حوادث مانند مناطق خورموسی ( ماهشهر و بندرامام )

و خور بحرکان ( هندیجان ) ودیگر مناطق مورد مطالعه بخوبی منعکس است..

اثرات سمی مواد آلاینده بویژه مواد نفتی برروی موجودات آبزی به عوامل فیزیکی وشیمیائی محیط ، نوع ، ترکیب ، کیفیت ومیزان موادنفتی موجود درمحیط ابی ونیز گونه های مختلف آبزی که درمعرض موادنفتی قرار میگیرند بستگی دارد. نتیجه مطالعات مشخص نمود که بالاترین صدمه درکوتاه مدت بوسیله نفتهای سبک ایجاد شده و همچنین از بررسی اثرات مواد نفتی برروی آبزیان نشان میدهد که پستانداران و ماهیها تنها موجوداتی نیستند که بوسیله هیدروکربونها ازبین میروند بلکه ، به طورکلی موادنفتی مانند یک سم برروی پلانکتونها ( باکتریوپلانکتونها ، فیتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها ) ، مایوفوناها ( روزنه داران ، نماتودها ، سیکلوپودیاها ، لاروهای شکمپایان ودوکفه ایها وغیره.. ) ، بالانوسها ، نرمتنا“ ، خرچنگها بویژه خرچنگهای منزوی ، میگوها وغیره...... اثرکرده وباعث مرگ ومیر آنها میشود .

از نشانه های آلودگیهای نفتی خلیج بازمیتوان به حادثه مورخه 20/5/1380 ( برابر با آگوست سال 2001 ) مربوط به غرق شدن نفتکش هندوراسی در آبهای منطقه بود که بخشهایی از سواحل ایران رادر معرض آلودگی قرار داده است . این نشت چهار کیلومتر طول وکمتر از یک کیلومتر پهنا دارد واین نشتی به ساحل میدان نفتی سیروس ایران نزدیک است . نفتکش جورجس که با پرچم هندوراس حرکت میکرد ، حامل یک هزار و 900 تن سوخت قاچاق از عراق بود که در اثر تهدید نیروهای آمریکائی درشمال خلیج فارس در 198 مایلی آبهای بحرین در عمق 40 متری به طور مشکوکی غرق شد. همچنین جاری شدن پسابهای نفتی در مزارع پرورش میگوی دیلم در استان بوشهر ، این بخش را هم دچار مشکل کرده است . لکه های نفتی اواخر سال 1380 ( برابر با اواخر مارس 2001 ) به دنبال جاری شدن سیل در منطقه نفتی گچساران به منطقه بویرات دیلم سیل سرازیر شد ودر حدود 50 حوضچه پرورش وتعداد زیادی از نرمتنان کفزی خطوط ساحلی این مناطق دچار آلودگی جدی شدند .



نتیجه گیری :

بطور کلی اثرات الودگی نفتی ناشی از انفجار چاه های نفت نوروز و جنگ خلیج ( Gulf War ) اجتمعات بیولوژیکی سه کنج اکولوژیکی تحت عناوین Supertidal, Intertidal and Subtidal در کرانه های مذکور تحت تاثیر سوء قرار گرفته اند ( تصاویر 4 تا 1 ) .

- در مراحل اولیه رشد ابزیان نسبت به آلودگیها و مخصوصا الودگی نفتی و عناصر سنگین حساس هستند که در این میان لاروها از حساسیت بیشتری برخوردار هستند. مثل لاروهای سخت پوستان در اب دریاهای آلوده به نفت در غلظت 1./. تا 1/ . نتوانسته اند زنده بمانند اما همین سخت پوستان در دوره بلوغ با غلظتهای 2 تا 3 برابر قبلی ادامه حیات داده اند. لاروهای ماهیان ‚ میگوها‚ خرچنگها وغیره به نسبت آلودگی نفتی از حساسیت بالایی برخوردار بوده و همچنین کاهش اکسیزن در آب باعث کاهش پلانکتونها و زئوپلانکتونها ودر نهایت کاهش مایوفوناها درمنطقه آلوده میشود. در موقع نشت نفت فیتو پلانکتونها کمتر دچار مرگ ومیر میشوند ولی اثرات آلودگی در مجموع برروی تنوع گونه ای پلانکتونها ی گیاهی و جانوری کمتر است اما نتایج این تحقیق نشان داد که آلودگی برروی تراکم آنها تاثیر فراوان دارد.

- نتایج این تحقیق در طول سالیان نشان داد که بیشتر تنوع گونه ای نرمتنان ، بالانوسها، کیتونها و خرچنگها در اثر نشت نفت از بین رفته اند

( جداول 2و1 ) . همچنین پس از طی سالها ازوقوع انفجار چاه های نفت نوروز و جنگ خلیج فارس بعضی از مناطق مذکورهنوزدچارآلودگی نفتی است که در نتیجه تعدادی از موجودات ساحلی دچار آلودگی نفتی شده اند( تصویر3 )

- در بررسیها مشخص گردید که زنجیره های غذایی در کرانه های مذکور دچار آشفتگی شده و همچنین تنوع و تراکم گونه ای در مناطق مذکور بهم خورده که در اصل مقاله بطور کامل به آنها اشاره شده است.









منابع :

1- مجموعه کلکسیون شناسایی تنوع گونه ای روزنه داران ‚ شکمپایان‚ دوکفه ایهاو ناوپایان خلیج فارس ‚ دریای عمان و اقیانوس هند – متعلق به نگارنده ( از سال 1368 الی 1383 ).

2- گزارش اکولوژی کرانه های جنوب غربی خلیج فارس ( از کرانه های خور بحرکان تا کرانه های خلیج نایبند ) – متعلق به نگارنده ( از سال 1368 الی 1383 ).

3- مجله تخصصی، علمی بندر دریا- شماره 34

4- الصداف فی السواحل الجنوبیه للخلیج العربی ‚ تاایف دونالد@ الیز باش 1989

5- Journal of Foraminiferal Researcher- Volume 22,24,25 Number 1,2,3,4 - 1992,1994,1995

6- Hoi-Chaw, L and Meow-Chan, F. (Eds) (1984). Fate and effects of oil in the mangrove environment. Exxon Corporation, USA and University Sains Malaysia.7- Pearce, F.(1991).Gulf war could mean largest ever oil spill. New Scientist 19 January 1991. p18.8- Alan Geyer and Barbara G. Green. Lines in the Sand: Justice and the Gulf War. Louisville, KY: Westminster/John Knox. 1992. P. 77.9-William A. Niskonen. "Oil, War and the Economy." in America Entangled: The Persian Gulf Crisis and its Consequences. Washington, DC: Cato Institute. 1991. P. 54.

10- Michael Tanzer. "Oil and the Gulf Crisis." in Beyond the Storm: A Gulf Crisis Reader. New York: Olive Branch. 1991. P. 265.

11- Peter V. Hobbs. "Testimony of the US Interagency Study Group on the Kuwait Oil Fires." in Hidden Casualties: Environmental, Health and Political Consequences of the Persian Gulf War. Berkeley, CA: North Atlantic. 1994. P. 91.

12-National Geographic,Agust 1991 By Thomas Y.Canby Photographs by McCurry

۱۳٩٠/٢/۱٦ساعت ۸:٥۱ ‎ب.ظ توسط حمیدرضا نظرات ()
تگ ها: