فصـل اول :

 

مشخصـات کلـی برنامـه

فصل اول : مشخصات کلی

1. نام و تعریف رشته

کارشناسی ارشد ناپیوسته (M.Sc.) ارگونومی ERGONOMICS

واژة ارگونومی از نظر ادبی به معنی مطالعه و سنجش کار است و از دو کلمة لاتین Ergo به معنی کار و Nomos به معنی قانون (Rule) تشکیل شده است.

ارگونومی دانشی است که کار را درارتباط با محیطی که کار در آن انجام می شود (Work Place) و افردی که کار می کنند (Worker) مورد بررسی و مطالعه قرار می دهد تا بتوان کار و محل کار ، ابزار ، وسایل و شیوة انجام کار را به گونه ای طراحی کرد که از بروز مسائل و مشکلات و آسیبهای مربوط به سلامتی پیش گیری شود و کارآیی و بهره وری و کیفیت افزایش یابد. به عبارت دیگر متناسب ساختن شغل (Job) برای انجام دهندة کار ، به جای مجبور کردن او به تطبیق دادن خود با شغل مورد تصدی.

 

------------------------------------------------------------------------------------------

مفهوم کار در این برنامه آموزشی عبارتست از فعل (Function) انسان ؛ به عبارت دیگر ورای مفهوم محدودتر تلاش و زحمت (Labour) که برای کسب درآمد انجام می شود ، به مفهوم همه فعالیتهای منطقی و عقلانی          نظام مند انسان (اپراتور) است که هدف مشخصی را دنبال می کند.

بنابراین خانه داری ، بچه داری ، آموزش ، تحصیل کردن ، خدمات بهداشتی و اجتماعی ، ورزش و دیگر فعالیتهای ایام فراغت و همچنین کنترل سیستم های مهندسی یا تطبیق مهندسی با آن سیستم ها همه و همه کار محسوب می شود.

انسان (اپراتور) می تواند یک حرفه ای ماهر باشد که با یک ماشین پیچیده در یک محیط مصنوعی کار می کند. یا یک مشتری که وسیله جدیدی را برای بکارگرفتن خریده است ، یا کودکی که در کلاس مدرسه نشسته و بالاخره یک معلول روی صندلی چرخدار. هرچند انسان دارای دامنة تطبیق پذیری بالائی است ولی این تطبیق پذیری بدون حدود و مرز معین نیست. و برای انجام هر فعالیتی یک گستره (Range) بهینه وجود دارد.

لذا یکی از وظایف دانش ارگونومی تعریف حدود این گستره ، مشخص کردن اثرات نامطلوب و ناخواسته که دراثر تجاوز از محدودیتها بوجود می آید ، می باشد. ارگونومی نه تنها شرایط نامطلوب (انجام کار) را مورد بررسی قرار می دهد بلکه به قابلیت های منحصر به فرد انسان و کمک هایی که می توان انجام داد تا کار بصورتی طراحی شود که شخص تواناییهای خود را به بهترین شکل بکارگیرد نیز می پردازد.

 

2.تاریخچه
•·     تاریخچه مختصر رشته در دنیا

حدود یک قرن پیش مشخص شد که شرایط و ساعات کار در برخی معادن و کارخانجات از نقطه نظر ایمنی و بهداشت قابل تحمل نیست. لذا برای برقراری حدود مجاز ، نیاز به قانون احساس شد و تعیین و بیان این محدودیتها را می توان آغاز ارگونومی درنظرگرفت و برحسب اتفاق این امر خود آغاز کار سازمان جهانی بهداشت و سازمان بین المللی کار دراین مقوله شد.

توسعه و بکارگیری دانش ارگونومی تا جنگ دوم جهانی به کندی پیش می رفت. جنگ دوم موجب به میدان آمدن و توسعه ماشین آلات ، وسایل مختلف ازقبیل هواپیما ، تانک ها ، دیگر سلاحها ، وسایل مخابراتی و ناوبری شد.

به ترتیبی که فن آوری پیش می رفت ، انعطاف پذیری بیشتری برای تطبیق اپراتور با این وسایل لازم می شد زیرا انجام کار انسان ، انجام کار سیستم را محدود می کرد.

با پیشرفت فن آوری ، ازنقطه نظر نارسائی و مشکلات مکانیکی و الکتریکی نگرانی ها کمتر و توجه معطوف به انسان (راننده ـ اپراتور)‌ شد. لذا ارگونومی ازنظر تطبیق فن آوری با نیازهای اپراتور، همزمان با پیشرفت مهندسی ضروری تر و عملی تر گردید. در این رابطه دانش ارگونومی حدود 1950 رسماً بکارگرفته شد. درست آن هنگام که اولویت های توسعه صنعتی از اولویت های نظامی پیشی گرفت و آژانس های ملل متحد ( WHO و ILO ) نیز در 1960 در این زمینه فعال شدند.

 

  • تاریخچه مختصر رشته در ایران

با وجود آنکه بیش از 50 سال است که از حضور رسمی ارگونومی به عنوان یک رشتة علمی و تخصصی در دنیا می گذرد و دراغلب کشورهای دنیا به عنوان یک رشتة آکادمیک ، در دانشگاهها تدریس می شود ؛ در ایران این رشته بصورت یک رشتة دانشگاهی در هیچ مقطعی وجود ندارد. و این درحالی است که بسیاری از رشته ها ناچار به گذراندن واحد ارگونومی به عنوان درس تخصصی ، در مقاطع مختلف (کارشناسی ،‌ کارشناسی ارشد و دکتری) هستند و به ناچار این واجد درسی توسط دانش آموختگان رشته­های دیگر تدریس می­شود. ازجملة ‌این رشته­ها،‌ بهداشت حرفه­ای،‌ طب کار، کاردرمانی،‌ روانشناسی صنعتی، مهندسی صنایع،‌ طراحی صنعتی و مدیریت صنعتی می­باشد.

 

3.ارزشهای حاکم بر رشته

  • ارزشهای انسانی ، اسلامی که در جریان آموزش این رشته به دانشجویان منتقل می شود :

با عنایت به اینکه ارگونومی یک رشته علمی انسان محور است و توجه و مراقبت در درجة نخست و بیش از همه متوجه بهره گیری بهینه از قابلیت ، استعداد و ظرفیت های انسان می باشد. تولید بیشتر و بهتر و سود بیشتر، حاصل ارزش گذاری به رفاه و آسایش انسان در همة زمینه ها و مشاغل (حتی در بچه داری ، مدرسه و کلاس ، خانه داری ، گذراندن ایام فراغت) است. لذا کرامت انسانی در برقراری نظام کاری که در آن از ارگونومی بهره گرفته می شود یک اولویت است.

•· ارزشهای مربوط به سلامت که در این رشته مورد نظر هستند عبارتند از :

  • - پیشگیری از حوادث و بیماریها به ویژه اختلالات اسکلتی ـ عضلانی ، از نقص عضو ، معلولیت ها و ازکارافتادگی ،‌ از صرف انرژی زیاد درانجام کار ، از خستگی ، دلزدگی از دلزدگی از کار و کاهش هزینه های مراقبت های پزشکی.

 

4.رسالت (Mission)

•·     ضرورت و علت وجود  این رشته در سطح دنیا :

افزایش بهره وری ، افزایش کیفیت محصول ، پیشگیری از هدر رفتن انرژی و زمان کار ، کاهش خطای انسانی (Human Error) ، توسعه منابع انسانی ، بکارگیری بهینه از نیروی انسانی ماهر ، تأمین محیط کار ایمن و سالم ، پیشگیری از حوادث و بیماریها (کاهش هزینة مراقبت های پزشکی)، تأمین رضایت شغلی ، افزایش انگیزش و پیشگیری از دلزدگی و بی رغبتی به کار تربیت دانشجو در این زمینه را ضروری کرده است.

 

  • ضرورت و علت وجود این رشته در کشور ما :

 علاوه بر موارد فوق الاشاره ، تأمین مدرسین واجد شرایط برای تدریس و پژوهش برای پاسخگویی به نیازهای محیط های آموزش عالی ، صنعت ،‌کشاورزی و تقویت مدیریت منابع ضرورت و علت وجود این رشته را مستدل می سازد.

  • برآورد ارزش افزودة (فایده اقتصادی حاصله) خدمات دانش آموختگان :

 افزایش کارآیی ، بهره وری ، رضایت شغلی ، ایمنی و سلامتی ، توسعه منابع انسانی و کاهش  هدررفتن انرژی و زمان ، خطاهای منجر به حوادث و آسیبهای شغلی ، بیماری ، معلولیت و ازکارافتادگی زودهنگام شاغلین ، غیبت از کار که سبب اتلاف میلیون ها روزکاری می شود. بالاخره کاهش هزینه های بسیار سنگین مراقبت های پزشکی و ... همگی گویای ارزش افزودة خدمات دانش آموختگان این رشته است بگونه ای که اجرای صحیح یک برنامه دقیق ارگونومی پس از یک دورة بکارگیری نخستین، همه هزینه های مصرف شده برای اصلاح ارگونومیکی انجام شده را به صندوق کارفرما برمی گرداند و از آن پس رایگان دراختیار کاربران است.

 

  • میزان اشتغال زائی در هر سال :

با مراجعه به فهرست تعداد دانشکده ها و مراکز آموزش عالی که در آنها ارگونومی درس تخصصی است و تاکنون مدرس فارغ التحصیل این رشته را دراختیار نداشته و جای دانش آموختگان آن در صنایع و دیگر محیط های کاری خالی است. بنظر می رسد یکصد نفر از دانش آموختگان چند نسل اول سریعاً‌ جذب بازار کار خواهند شد و بنابر نیاز دانش آموختگان این رشته در سطح دنیا و مقوله اعزام نیروی کار به خارج از کشور ، درطی چند برنامه 5 ساله توسعه ، دانش آموخته مازاد بر نیاز نخواهیم داشت. چنانچه گرایش ها را مدنظر قرار دهیم ، مدتها باید به تربیت دانشجو بپردازیم.

 

5.چشم انداز رشته (Vision)

بطور قاطع می توان گفت با تصویب ، راه اندازی ، پذیرش دانشجو در این رشته در سالهای آتی  در عرصه فعالیتهای علمی ، پژوهشی و خدمات مهندسی ، کارشناسان ارشدی پا به میدان خواهندگذارد که سرمایه ای ارزشمند در راستای پاسخگویی به نیازهای کشور در محیط های آموزش عالی و خدمات رسانی به صنایع و محیط های کاری و زندگی را تشکیل خواهند داد.

 

6.اهداف کلی (Aims):

هدف از تربیت دانش آموختگان برنامة ارگونومی تأمین نیروی متخصص ،‌ کارآمد و متعهد ، درراستای فراهم شدن محیط کار ایمن و سالم برای منابع انسانی و افزایش کارآیی و بهره وری شامل اهداف زیر است : 

  • - ایجاد هماهنگی بین'' انسان ـ ماشین ـ محیط کار‘‘ و بین ''انسان و فن آوری‘‘ ازطریق متناسب کردن ابزار ، تجهیزات و فعالیتهای کاری با خصوصیات ، ظرفیت و قابلیت های انسان (به عنوان رکن اصلی سیستم)
  • - طراحی کار (Work Design) ، وظیفه شغلی (Job/Task Design) و روش بهینة انجام کار ، با در دسترس قرار دادن راهنماها ، توصیه ها و دستورالعمل های مناسب جهت رسیدن به نتایج مورد انتظار سیستم بدون تجاوز در درونداد ،‌ بدون خطا ، بدون خسارت و آسیب به فرد درگیر کار و دیگران.

 

7.نقش دانش آموختگان در نظام بهداشتی :

ـ آموزشی

ـ پژوهشی

ـ خدماتی

 

  • نیاز جامعه در این حوزه :

با توجه به اینکه مقولة کار همة جنبه های زندگی بشر را دربرمی گیرد. بحث نیاز به علم ارگونومی و دانش چگونگی استفاده بهینه از منابع انسانی کارآمد ،‌ بسیار بدیهی به نظر می رسد بنابراین در تمام صنایع ،‌ کارخانجات ،‌ سازمانها و مراکز اداری و فنی و ... و بطورکلی هرجاکه کار و انسان وجود دارد ارگونومی مورد نیاز است.

•·        تناسب مقطع تحصیلی پیشنهادی با نقش کاری دانش آموختگان :

با توجه به جدید بودن این رشته درکشور و امکانات موجود ،‌ مقطع تحصیلی پیشنهادی (کارشناسی ارشد ناپیوسته) قابلیت ارائه خدمات و تناسب با نقش کاری دانش آموختگان مورد نظر را دارا خواهد بود و یقیناٌ‌ برای پاسخگویی بهتر به نیازهای جامعه در سطح ملی در سالهای آتی ،‌ ارائه دورة پی ، اچ ،‌ دی نیز ضروری به نظر می رسد.        

8.وظایف حرفه ای دانش آموختگان شامل :

آموزشی : به عنوان اعضاء هیئت علمی در آموزش این رشته در دانشگاهها ، مراکز آموزش عالی و آموزش عمومی

پژوهشی : به عنوان دستیار پژوهشی در پروژه های تحقیقاتی

خدماتی : در مراکز صنعتی ،‌ کارخانجات ، سازمانها و محیط زندگی به عنوان نیروی متخصص آموزش دیده در راستای طراحی کار ، طراحی وسائل کار و زندگی ، طراحی ایستگاه کار و ارتقاء ایمنی و سلامتی منابع انسانی وظایف حرفه ای خود را به عهده خواهند داشت. 

 

9.استراتژیهای کلی برنامه:

ضروری است در انتخاب شیوه های آموزش ،‌ ارزشهای مورد نظر رشته با گزینش مناسب ترین روشهای تدریس توسط مدرسان تحقق یابد. به گونه ای که ازطریق تمرین و ممارست ،‌ کسب تجربه ، تغییر رفتار که مفهوم اصلی آموزش است برای آموزش گیرنده بوجود آید ، محیط مناسب برای فکر و عمل کردن ، مواجهه با مشکلات ، حل مسأله در کلیه حیطه های دانش ، مهارتی و نگرشی دراختیار آموزش گیرنده قرا رگیرد. به این ترتیب آموزش از حضوری محض خارج شده یادگیری (Learning)  بجای تدریس محض (Teaching) می نشیند.

لذا مدرس باید شرایط را برای ممارست و تمرین فراهم کند و محیط مناسب برای فکرکردن و عمل کردن دانشجو آماده نماید و این امر کلیه حیطه های دانشی ، مهارتی و نگرشی را شامل می شود.

با انتخاب چنین شیوه و روش آموزش ، آموزش گیرنده فرصت مواجهه با مشکلات ، حل مسئله ، کسب تجربه در مواردی که براساس اهداف آموزشی مشخص شده اند را دارد.

در عبارتی کوتاه : دانشجو محوری به جای استاد محوری و یادگیری (Learning) بجای تدریس (Teaching) شیوة کار مدرسان خواهد بود.

لذا آموزش از حضوری محض خارج شده و مهارتهای یادگیری فعال ، خودآموزی و یادگیری مستمر بویژه پس از فراغت از تحصیل ادامه می یابد.

 

10. شرایط و نحوه پذیرش دانشجو :

شرایط پذیرش و مصاحبه مطابق ضوابط دبیرخانة شورای آموزش علوم پایه پزشکی ، بهداشت و تخصصی است. و داوطلبین قابل قبول ورود به این رشته عبارتند از : دانش آموختگان دکتری عمومی پزشکی و کارشناسی رشته های بهداشت حرفه ای ،‌ کاردرمانی ، فیزیوتراپی، مهندسی صنایع ، طراحی صنعتی ، مدیریت صنعتی ، مهندسی مکانیک ، روانشناسی ، ایمنی صنعتی ،‌ فیزیک ومهندسی پزشکی .


مواد امتحانی و ضرایب هر کدام :

ضریب

مواد امتحانی و ضرایب هرکدام

2

تشریح و فیزیولوژی انسانی

2

فیزیک و مکانیک

2

ریاضی

2

روانشناسی عمومی

بیش از 50 سال از حضور رسمی این رشته تا سطح دکتری تخصصی (Ph.D ) در کشورهای توسعه یافته و درحال توسعه  می گذرد.

و دانشگاههایی همچون

- Cornell University

- University of California

- European Institute of Health and Medical Sciences, University of Surrey, Robens Centre for Health Ergonomics

در این رشته به تربیت متخصصین می پردازند.

 

13.شرایط موردنیاز برای راه اندازی رشته عبارتند از :

  • - آزمایشگاه و لوازم آزمایشگاهی درارتباط با فیزیولوژی کار ، فیزیولوژی محیط و روانشناسی
  • - عرصه های آموزشی عملی عبارتند از: کارخانجات، کارگاهها، پالایشگاهها و صنایع کوچک و کارگاههای کوچک خانگی
  • - فضاهای خاص آموزشی: شامل کلاس درس، سالن اجتماعات،کتابخانه، تجهیزات فنی رایانه ای
  • - تجهیزات فنی و ر ایانه ای و نرم افزارهای ارگونومی

•-         اساتید مورد نیاز و درجة علمی آنان :

به آگاهی می رساند ، با توجه به محتوای دروس و سرفصل ها خوشبختانه پتانسیل کافی برای تدریس همه دروس در کشور وجود دارد .

و به طور کلی شرایط مورد نیاز طبق ضوابط شورای نظارت ، ارزیابی و گسترش دانشگاههای علوم پزشکی می باشد.

 

14.موارد دیگر : ماهیت این رشته بگونه ای است که داوطلب از کشورهای هم جوار بویژه حاشیه خلیج فارس خواهیم داشت لذا می توان یک یا چند دوره را به زبان انگلیسی برگزار کرد.

 

۱۳٩٠/٢/٢ساعت ۱٢:٤٤ ‎ب.ظ توسط حمیدرضا نظرات ()
تگ ها: