ایمنی سیلندرها

سیلندرهای گاز

اگر از یک فرد عادی پرسیده شود : « خطرهای بالقوه ی سیلندرهای گازهای صنعتی چه می باشند؟»  احتمالاً موارد زیر را خواهد گفت:

1- اندازه و وزن سیلندر ؛ 2- احتمال افتادن سیلندر  ؛ 3- گاز درون سیلندر

بیشتر مردم به ذهنشان نمی رسد که بگویند فشار گاز داخل سیلندر ممکن است خطرساز شود.

با این حال ، فشار گاز داخل سیلندر به طور بالقوه خطرناک ترین مورد مذکور است (به استثنای برخی گازهای خاص). بسیاری از گازها در فشار و دمای معمولی جو ، بی خطراند.

هوا مثالی خوب در این رابطه می باشد. در حالت عادی بی خطر است ولی در صورتی که تحت فشار قرار گیرد انر‍ژی پتانسیل ذخیره شده ی آن خطرآفرین خواهد شد.

سیلندرهای مخصوص گازهای تحت فشار با مشخصات بالا ، طراحی و تولید می شوند و به طور مداوم مورد آزمایش فشار قرار می گیرند.

تأمین کننده های گاز داخل سیلندر طبق قانون « سیستم های تحت فشار و کانتینرهای گاز قابل حمل و نقل1 سال 1989 » موظف اند سیلندرها را به طور منظم و مداوم مورد آزمایش و بازبینی قرار دهند.

میزان مورد نیاز این آزمایشات به موارد زیر بستگی دارد :

1- نوع گاز داخل سیلندر ؛

2- گازهای سوختنی بیشتر از هوای تحت فشار باید مورد آزمایش قرار گیرند ؛

3- میزان فشار داخل سیلندر ؛

4- فشاری که بر سیلندر اعمال می شود

 تذکر : همیشه سیلندرها را در وضعیت قائم قرار داده و آنها را محکم ببندید.

تأمین کننده ی گاز می تواند با استفاده از مهر و برچسب بر گردن و نیز استفاده از حلقه های آزمایش2 رنگی با اشکال خاص که برگردن سیلندر نصب می شود ، زمان آزمایش بعدی سیلندر را مشخص کند. هر رنگ و شکل در این حلقه ها نشانگر سال آزمایش بعدی می باشد. این حلقه ها ، مخصوص اطلاع تأمین کننده است و استفاده کننده نباید به آن توجه کند.

سیلندرها تحت فشارهای متفاوتی پر می شوند که بسته به مشخصات گاز و ظرفیت سیلندر تغییر می کند. سیلندرها با آلیاژهای فولاد یا آلومینیومی ساخته می شوند. تمامی سیلندرها طبق استانداردهای اروپایی و انگلیسی و یا طبق مشخصات خانگی یا اداری تولید می شوند.

با‌ آنکه برخی سیلندرها با جوشکاری تولید می شوند ، بیشتر آنها از یک تک شمش فولادی تولید     

می شوند که منجر به مقاومت و استحکام بیشتر آنها می شود. علاوه بر این ، برخی سیلندرها دارای سوپاپ ضد انفجار3 می باشند که در صورت لزوم باعث تخلیه4 سریع گاز و کاهش فشار سیلندر می شود. به طور مثال ، در صورتی که سیلندر تحت حرارت قرار گیرد سوپاپ در صورت لزوم عمل خواهد نمود.

بیشتر سیلندرها سوپاپ ضد انفجار ندارند ، بنابراین در صورتی که فشار به طور غیر عادی افزایش پیدا کند سیلندر چاک می خورد یا کم کم از هم باز می شود تا محتویات آن خارج شود و متلاشی و قطعه قطعه نمی شود. البته این موضوع به شرایط و دلایل خطا نیز بستگی دارد.

 

برخی دستورالعمل های طلائی در سیلندرها

 

1- هیچ گاه سیلندرها را دستکاری نکنید ؛

2- هیچ گاه سیلندرها را رنگ نکنید ،علامتها یا شناسنامه ها را تغییر ندهید.

3- هیچ گاه آسیب یا عیب وارده بر سیلندر یا شیر را مخفی نکنید ـ با تأمین کننده تماس بگیرید ؛

4- هیچ گاه اقدام به تعمیر سیلندر نکنید ؛

5- هیچ گاه گازها را در سیلندر مخلوط نکنید ؛

6- هیچ گاه گاز را از سیلندری به سیلندر دیگر انتقال ندهید ؛

7- هیچ گاه سیلندری که به شما تعلق ندارد را اسکرپ5 نکنید (به عنوان آهن قراضه استفاده نکنید) ؛

8- هیچ گاه سیلندر را تحت دمای بسیار بالا یا پایین قرار ندهید ؛

9- هیچ گاه اقدام به پر کردن سیلندر نکنید ؛

10- هیچ گاه از سیلندر به عنوان غلطک یا تکیه گاه استفاده نکنید ؛

11- هیچ گاه با جرثقیل مغناطیسی آنها را بلند نکنید ؛

12- هیچ گاه سیلندرها را تحت شوک مکانیکی بیش از حد قرار ندهید ، زیرا ممکن است شیر یا تجهیزات ایمنی آن صدمه ببیند.

 

برچسب گذاری

تمامی سیلندرها باید دارای برچسب باشند. این برچسب تنها راه مطمئن برای شناسایی گاز داخل سیلندر می باشد. همچنین می توانند فشار گاز ذخیره شده را مشخص کنند و نیز الزامات اولیه ی ایمنی را بر اساس دستورالعملهای مواد شیمیایی ( اطلاعات خطر و بسته بندی برای ارسال ) تعیین کند. این برچسب ها باید پس از تکمیل به سیلندر متصل گردند.

همیشه قبل از استفاده ، از برچسب گذاری صحیح سیلندر اطمینان حاصل فرمایید و مطمئن شوید که محتویات آن به طور دقیق قابل شناسایی است. در صورت فقدان یا مخدوش شدن برچسب از سیلندر استفاده نکنید.

هشدار : هیچ گاه به رنگ سیلندر برای شناسایی محتویات آن بسنده نکنید ... برچسب آن را بخوانید.

سیلندرهای پروپان و هیدروژن هر دو قرمزند ؛ سیلندرهای اکسیژن و دی اکسید کربن هر دو مشکی اند.

در صورتی که رنگ سیلندر و برچسب آن با هم تطابق نداشتند از آن استفاده نکنید و با تأمین کننده گاز تماس حاصل فرمایید.

نکته مهم : فشار داخل سیلندر هیچ گاه کمتر از فشار خارجی ـ حدوداً فشار یک بار6 ـ نمی شود.        ته مانده ی گاز داخل یک سیلندر « خالی » ، دارای فشار یک بار می باشد ، بنابراین یک سیلندر هیچ گاه خالی نمی باشد.

 

شیر سیلندر

شیر سیلندر  یکی از اجزای مهم سیلندر می باشد که بر ایمنی کلی آن مؤثر می باشد. شیرها بنابر کاربرد سیلندرها متفاوت می باشند. به عنوان مثال ، بعضی از آنها جهت بازپس گیری مایعات طراحی شده اند و بعضی از آنها جهت بازپس گیری گازها. شیر سیلندرها با استفاده از فلکه دستی یا خار اهرمی باز می شوند. بیشتر سیلندرهای گاز صنعتی به خار اهرمی نیاز دارند ، با این حال بعضی از آنها فلکه دستی دارند.( با چرخش اهرم به صورت پادساعت گرد شیر باز می شود و با چرخش به صورت ساعتگرد شیر بسته می شود.)

نکته مهم : شیر سیلندر هیچ گاه نباید برداشته و یا دستکاری شود. در صورت وجود نقص یا نشتی فوراً با تأمین کننده تماس حاصل فرمایید و در صورت امکان سیلندر را به هوای آزاد یا محلی با تهویه مناسب و دور از هرگونه منبع گرمایی یا جرقه انتقال دهید. شیر سیلندر یک مکانیزم ایمنی می باشد و در صورتی که شن ، روغن و یا آب گل آلود وارد سیلندر شود ممکن است باعث نشت شیر شود. اقدام به تعمیر شیر سیلندر بسیار خطرناک می باشد. هیچ گاه هیچ گونه روغن یا مواد آب بندی به رزوه های سیلندر نزنید. هرگونه اتصالات یا تجهیزات مورد استفاده باید مخصوص هدف مورد نظر باشد و برای سیلندر مورد نظر مناسب باشد.

هیچ گاه نوار تفلن ، مواد متصل کننده یا هرنوع مواد هوابندی دیگر را به شیر برای ایجاد هوابندی نزنید.

در صورتی که هوابندی به صورت فلز ایجاد نمی شود رگولاتور را تعویض نمایید و در صورت لزوم سیلندر را جایگزین نمایید.

 

گردگیری ( اسنیفتینگ7 )

قبل از بستن تجهیزات به سیلندر از نبودن ذرات خاک یا آب بر خروجی شیر اطمینان حاصل فرمایید.

اسنیفتینگ عبارت است از فرآیند گردگیری ذرات ریز خاک و از رطوبت خارج نمودن شیر سیلندر.

هشدار : به هنگام این عملیات باید تجهیزات حفاظت چشم و نیز دستکش مورد استفاده قرار گیرد.

تحت هیچ شرایطی نباید از ابزار تیز ـ مانند پیچ گوشتی ـ جهت تمیز کردن شیر سیلندر استفاده نمود. به صورت ظاهری بررسی کنید که شیر فاقد آسیب و رزوه ها تمیزاند. در صورت لزوم با پارچه تمیز و خشکی ، جهت برداشتن رسوبات بزرگ اقدام نمایید.

خار اهرم را به شیر متصل نمایید . از راه خروج گاز کنار بایستید و به هیچ وجه با دستان خود جهت حرکت گاز را تغییر ندهید.

هشدار : به هنگام این عملیات به هیچ وجه به داخل شیر نگاه نکنید.

با یک دست سیلندر را محکم بگیرید و سپس با سرعت ، شیر را باز  و بسته نمایید.

وقتی سیلندرهای محتوی گاز سوختنی را « اسنیفت » می کنید از عدم وجود منبع ایجاد شعله یا جرقه در اطراف محل عملیات اطمینان حاصل نمایید. وقتی گازهای خنثی یا اکسیژن را « اسنیفت » می کنید ابتدا مطمئن شوید که تهویه مناسب وجود داشته باشد.

هیچ گاه هیدروژن را « اسنیفت » نکنید ، زیرا احتمال ایجاد انفجار وجود دارد. همچنین هیچ گاه گازهای سمّی و خورنده را « اسنیفت » نکنید. در عوض با دقّت خروجی شیر را بررسی کنید و در صورت وجود خاک با استفاده از نیتروژن تحت فشار بدون روغن آن را تمیز نمایید.

 

مشخصات گازها

 

تمام استفاده کنندگان گازهای داخل سیلندر باید ابتدا به طور کامل خطرهای بالقوه و مشخصات گازهای مورد استفاده و ذخیره شده در محل را بشناسند.

هر گازی مشخصات خاص خود را دارد که بر عملکرد آنها تأثیر می گذارد. همچنین به هنگام تغییر فشارهای خارجی ، خواص گازها تغییر می کند.

یکی از خواص مهم گازها ، چگالی آنها نسبت به هوا می باشد. زیرا ممکن است در صورت نشت بر سطح زمین جمع شوند. جدول زیر چگالی برخی گازهای معمولی را نشان می دهد :

چگالی نسبت به هوا (تقریبی)

هیدروژن 06/0

هلیم 1/0

نیتروژن 9/0

استیلن 9/0

پروپان 5/1

دی اکسید کربن 5/1

آرگون 4/1

اکسیژن 1/1

هوا 1

 

اکثر گازها در حالت طبیعی بدون رنگ و بو می باشند ، بنابراین در صورت نشتی هیچ گونه اخطاری وجود ندارد و اگر هم باشد ضعیف خواهد بود. به بیشتر گازهای سوختنی بوی خاصی اضافه می کنند تا به کشف نشتی کمک کند.

نکته مهم : تمامی خواص گازهایی که با آنها سر و کار داریم را بشناسید.

در ادامه مطلب ، خواص اصلی گازهای صنعتی متداول را به اختصار توصیف می کنیم. به شدت پیشنهاد می شود این اطلاعات با استفاده از MSDS‌ مناسب تکمیل شوند.

گازهای صنعتی به صورت زیر طبقه بندی می شوند :

 

1- اکسید کننده ها :

این گازها خود نمی سوزند ولی به عمل سوختن کمک می کنند. با افزایش مقدار و نوع اکسیدکننده ها بسیاری از اشیائی که به طور طبیعی قابل اشتعال نیستند ، می سوزند ؛ به طور مثال هوا با اکسیژن.

 

2- گازهای بی اثر :

این گازها به طور معمول با مواد دیگر واکنش نمی دهند ،‌به اشتعال کمک نمی کنند و موجودات زنده توانایی زنده ماندن در این گازها را ندارند. گازهای بی اثر باید به عنوان گاز خفه تلقی شوند ، زیرا در صورت نشت جایگزین هوا می شوند. بنابراین اکسیژن جو اطراف کاهش می یابد. مانند گاز آرگوشیلد نیتروژن8.

3- گازهای قابل اشتعال :

در صورت مخلوط شدن با اکسید کننده و وجود منبع جرقه یا احتراق مناسب ، این گازها مشتعل می شوند. افزایش دمای مخلوط گاز قابل اشتعال و اکسید کننده نیز می تواند موجب احتراق شود. مثال : استیلن ، هیدروژن و پروپان.

4- گازهای سمی :

این گازها به طور بالقوه توانایی آسیب رساندن یا ایجاد مرگ را دارند ـ حتی در غلظت های پایین.         مثال : منو اکسید کربن ، کلر و آمونیاک.

5- گازهای خورنده :

این گازها از لحاظ شیمیایی با مواد دیگر واکنش می دهند و باعث فرسایش می شوند. همچنین ممکن است گازهای سمّی ایجاد نمایند. مثال : کلر  و دی اکسید گوگرد.

6- گازهای آتش زا9 :

این گازها در صورت تماس با هوا به طور خود به خودی و آنی مشتعل می شوند. مثال : سیلان و فسفین.

 

گازهای قابل اشتعال

معمول ترین گازهای سوختنی مورد استفاده برای برش و جوشکاری در صنعت استیلن پروپان می باشند.

احتراق ، فرآیندی شیمیایی می باشد که طی آن از شعله ، گرما آزاد می شود. این فرآیند خودپرور       می باشد ؛ به عبارت دیگر در صورت شروع شدن ، ادامه پیدا می کند. جهت ایجاد احتراق سه چیز به طور همزمان باید وجود داشته باشد :

1- ماده سوختنی ؛ 2- اکسیژن ؛ 3- منبع جرقه یا احتراق.

با برداشتن هریک از این عوامل ، ‌احتمال وقوع احتراق یا انفجار از بین می رود ، به این صورت که :

1- تغذیه ماده سوختنی را قطع کنیم ؛ 2- آن را با کاهش اکسیژن خفه کنیم ؛ 3- منبع جرقه یا حرارت را حذف کنیم.

یادآوری : تمام خواص گازهایی که با آنها سر و کار دارید را بشناسید.

 

حدود اشتعال پذیری

 

مخلوط های گازهای قابل اشتعال و هوا فقط با نسبت های مشخص مشتعل می شوند. وجود هوا یا گاز سوختنی بیش از حد در این مخلوط به عدم اشتعال منجر می گردد. گستره یا محدوده ی اشتعال یا انفجار پذیری همیشه نسبت به هوا تعیین می گردد ، زیرا درصد اکسیژن موجود در هوا میزانی مشخص است. در اکسیژن خالص گستره ی این محدوده افزایش می یابد.

اشتعال پذیری مخلوط های منفجره هوا و مواد سوختنی بر حسب نوع سوخت تغییر می کند :

محدوده اشتعال پذیری استیلن 2 تا 82  درصد و پروپان 10 تا 21 درصد می باشد. اساساً با وجود 2 درصد استیلن (98 درصد هوا) تا 82 درصد استیلن (18 درصد هوا) در فضای یک اتاق ، یک مخلوط قابل اشتعال خواهیم داشت.

در تئوری ، در صورت وجود 50  درصد هوا و50  درصد پروپان در یک اتاق و زدن کبریت ، به این دلیل که این مخلوط هوا/ سوخت در محدوده اشتعال پذیری آن نمی باشد ، این مخلوط مشتعل نخواهد شد. ولی به این دلیل که پروپان از هوا خیلی سنگین تر است ، پروپان زیر هوا قرار خواهد گرفت و در ارتفاع مشخصی در اتاق ، مخلوطی قابل اشتعال وجود خواهد داشت.

هشدار : این اصل را آزمایش نکنید ، بلکه سعی کنید تمام خواص گازهایی را که با آنها سروکار دارید را بشناسید.

 

سرعت اشتعال

تمام سوختها با میزان یا « سرعت اشتعال10 » مشخصی می سوزند. همان طوری که شعله در امتداد یک کبریت می سوزد و پیش می رود ، شعله در امتداد مخلوط هوا/ سوخت نیز با سرعت معینی می سوزد.

تناسب هوا/ سوخت در سرعت اشتعال آن مؤثر است. در صورت جایگزینی اکسیژن خالص با هوا ، سرعت اشتعال به شدت افزایش خواهد یافت.

سرعت جریان مخلوط اکسیژن/ سوخت باید طوری تنظیم شود که شعله به نازل11 ( سرلوله )‌نزدیک باشد. در صورتی که سرعت جریان مخلوط بیش از حد باشد ( بیشتر از سرعت اشتعال )‌ ، شعله از نازل دور می شود که ( Blow off ) نام دارد.

در صورتی که سرعت جریان مخلوط کم باشد ممکن است شعله وارد مشعل شود و باعث « پس زنش12 » شعله شود. بسته به سرعت حرکت مخلوط ممکن است شعله درون مشعل نگاه داشته شود و منجر به  « پس زنش مداوم13 » شود. در صورتی که سرعت مخلوط از این میزان هم کمتر شود ، « برگشت شعله14 » رخ می دهد. به عبارت دیگر شعله یا به سمت سیلندر سوخت حرکت خواهد کرد و به منظور ادامه اشتعال ، اکسیژن مورد نیاز خود را به دنبال خواهد کشید و یا به سمت سیلندر اکسیژن حرکت خواهد کرد و سوخت را به دنبال خود خواهد کشید.

باید وسیله جلوگیری از برگشت شعله15 به رگولاتورهای اکسیژن و سخت متصل شود تا از برگشت شعله محافظت شود. در صورت بروز برگشت شعله ،‌شعله با سرعتی در حدود 2200 کیلومتر در ساعت در امتداد مخلوط اکسیژن/ سوخت حرکت خواهد کرد.

گازهای خنثی یا بی اثر

گازهای بی اثر معمولاً با مواد دیگر واکنش نمی دهند و به همین دلیل است که در صنعت مورد استفاده قرار می گیرند. گازهای بی اثری که معمولاً در صنعت مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از : نیتروژن ، آرگون و دی اکسید کربن. کاربرد اصلی آنها جایگزینی اکسیژن جهت ایجاد جو خنثی می باشد.

جهت انجام جوشکاری های  GMA  و GTA ( انواع خاص جوشکاری قوسی ) مخلوط های محافظی16 بی اثر در بازار موجود می باشد. کار اصلی این مخلوط ها ، نگهداری لایه محافظ بی اثری در اطراف قوس جوش می باشد تا آلودگی های جوی17 وارد آن نشود. اطلاعات کامل در MSDS مربوطه موجود می باشد.

دی اکسید کربن

دی اکسید کربن (Co2) گازی بی رنگ است. در حالت مایع معمولاً تحت فشار بخار 9/50  بار  و دمای 0c15 نگهداری می شود (فشار حقیقی به دمای گاز بستگی دارد).

در حالت گازی در سیلندرهای سیاه با اتصالات دست راست18 نگهداری می شوند.

سیلندرهای Co2 حالت مایع ، سیاه با یک نوار عمودی سفید می باشد. سیلندرهای Co2 نباید در معرض مستقیم نور خورشید قرار گیرند، زیرا موجب افزایش دمای آنها می شود که منجر به فشار بیش از حد درون سیلندر خواهد شد.

اثرات و علائم دی اکسید کربن (تحت فشارهای یک اتمسفری)

یک درصد حجم : افزایش ناچیز و نامحسوس سرعت تنفس.

دو درصد حجم : تنفس عمیق تر می شود ؛ ‌سرعت تنفس 50 %  نسبت به حالت عادی افزایش می یابد. طولانی شدن زمان مواجهه (چندین ساعت) می تواند منجر به احساس سر درد و خستگی شود.

سه درصد حجم : تنفس سخت می شود ؛ سرعت تنفس دو برابر معمول می شود. علاوه بر حالت مستی و احساس خفگی خفیف ، علائم شبیه به مورد قبل.

پنج تا ده درصد حجم :  بوی تندی قابل احساس است. تنفس بسیار دشوار می شود که منجر به خستگی فیزیکی می شود. سردرد ، اختلال بینایی ، احساس صدای سوت کشیدن ، گیجی و اختلال حواس ، بیهوشی در عرض چند دقیقه.

ده تا صد درصد حجم : بیهوشی سریع اتفاق می افتد و خطر مرگ به علت نارسایی تنفسی وجود دارد. با افزایش غلظت حتی اگر اکسیژن کاهش پیدا نکند خطر مرگ بیشتر می شود. غلظت 20 تا 30 درصدی فوراً خطر مرگ ایجاد می کند.

وزن ویژه Co2  52/1 می باشد ، لذا از هوا  سنگین تر است. بنابراین در غلظت های بالا در پایین اتاق       می نشیند و جایگزین اکسیژن شده و منجر به خفگی می شود.

میزان Co2 موجود در هوا ppm 350  تا  03/0 % می باشد. به این دلیل که میزان وجود این گاز سرعت تنفس انسان را تنظیم می کند ، ‌افزایش غلظت Co2 باعث افزایش سرعت تنفس می شود.

 

اکسیژن

اکسیژن همچون اکثر گازهای دیگر ، بی رنگ و بی مزه می باشد. این گاز در سیلندرهای سیاه با اتصالات دست راست نگهداری می شود. معمولاً به اکسیژن O2 می گویند.

اکسیژن حدود 9/30 % هوای جو را تشکیل می دهد و برای ادامه حیات ضروری می باشد.

وقتی نفس می کشیم 9/20 %  هوای دم اکسیژن ، 78 % نیتروژن و 1 % آرگون می باشد. بقیه هوای تنفسی گازهای مختلف با درصد پایین19 می باشند. در هوای بازدم ما 16 % اکسیژن ، 78 % نیتروژن ، 1 % آرگون و 5 % دی اکسید کربن موجود می باشد.

دلیلی که تنفس مصنوعی دهان به  دهان تا این حد مؤثر است ،‌ این است که از 16 % اکسیژن باقی مانده ، بدن فقط نیاز به 5 % دارد که وارد جریان خون می شود و 5 % دی اکسید کربن به عنوان پسماند20 ، با بازدم خارج می شود.

اکسیژن قابل اشتعال نیست ولی به اشتعال ، بسیار کمک می کند. از هوا سنگین تر است ، ‌بنابراین در صورت نشت ممکن است فضای اطراف غنی از اکسیژن شود. هوای غنی از اکسیژن خطری بارز است. همیشه برای شناسایی نشتی از روشهای تأیید شده شناسایی نشتی استفاده کنید و به هیچ وجه از آب کف استفاده نکنید.

مواد قابل اشتعال در هوا ، در جو غنی شده از اکسیژن بسیار سریع تر و شدیدتر می سوزند. به عنوان مثال ، پروپان در هوا با دمای تقریبی0c 1900 می سوزد ، درحالیکه مخلوط پروپان با اکسیژن با دمای شعله ی 0c3900 می سوزد.

موادی که معمولاً قابل اشتعال تلقی نمی شوند در محیط هایی که درصد اکسیژن آن از 9/30 % بیشتر باشد ، ممکن است مشتعل شوند.

در صورتی که لباس فرد آغشته به اکسیژن شود باید حداقل 15 دقیقه در هوای آزاد قدم بزند و از هر منبع جرقه و اشتعال دوری کند تا اکسیژن به طور کامل تهویه شود.

نکته مهم : اکسیژن تحت فشار با روغن ،‌گریس ، مواد قیری ومحلول ها به شدت واکنش می دهد که شامل موادی از قبیل صابون ، کره و برخی کرم های دست نیز می شود.

در برخی شرایط در صورتی که روغن یا گریس با نشتِ اکسیژنِ پرفشار تماس پیدا کند ، ممکن است   شعله ور شود و حرارت بالا و انرژی زیادی تولید کند. این آزاد شدن انرژی به سرعت انجام می گیرد و شبیه به انفجار می باشد. بنابراین تمامی تجهیزات ، شیرها و سیلندرها باید از روغن و گریس تمیز نگه داشته شوند.

هشدار : همیشه برای آزمایش نشتیِ تجهیزات اکسیژن از روشهای تأیید شده جهت انجام این کار استفاده نمایید. هرگز از آب کف استفاده نکنید ، زیرا ممکن است پایه21  آن روغنی باشد. تنها از مواد تأیید شده برای نگهداری22 تجهیزات اکسیژن استفاده نمایید. از نوار تفلن یا مواد ایجاد اتصال23 استفاده نکنید ، زیرا ممکن است حاوی روغن باشند.

نکته : تأمین کنندگان و تولیدکنندگان گاز می توانند از نوار تفلن مخصوص اکسیژن در اتصالات استفاده کنند.

یادآوری : هیچ سیلندری خالی نمی باشد و حداقل با فشار جو حاوی گاز می باشد.

 

کمبود اکسیژن

اکثر گازهای صنعتی بی رنگ ، بی بو و بی مزه هستند . این گازها قابل تنفس نیستند و موجودات زنده در بسیاری از آنها نمی توانند زنده بمانند ، مانند :

* آرگون

* هلیم

* نیتروژن

* دی اکسید کربن

* پروپان

این گازها خفه کننده می باشند و درصورت ورود به فضایی با تهویه نامناسب به سرعت جایگزین هوای موجود خواهند شد که به کاهش اکسیژن فضا و کمبود اکسیژن منجر می شود .

ترکیبات مختلف آرگون و هلیم مانند آرگوشیلد و هلیشیلد گازهایی بی اثر در نظر گرفته می شوند و ممکن است باعث خفگی شوند . همیشه از تهویه مناسب در محل کار اطمینان حاصل نمایید و با استفاده از تجهیزات تأیید شده وجود نشتی را امتحان کنید .

انسانها در برابر کمبود اکسیژن از خود واکنشهای  متفاوتی نشان می دهند . شرحی کلی از اثرات احتمالی متعاقباً درج شده است . ممکن است حتی با دو دم و بازدم در هوای کم اکسیژن بی هوشی و طی چند دقیقه مرگ رخ دهد .

محل کار باید دارای تهویه مناسب باشد . به دلیل اینکه بسیاری از گازهای مصرفی کمی سنگین تر از هوا هستند و در ارتفاع کم تجمع می یابند ، ممکن است استفاده از تهویه پر فشار ضروری باشد . در صورتی که کارکنان در فضایی محدود یا با تهویه نامناسب کار می کنند ، پیشنهاد می شود آنالیزگر دستی اکسیژن همیشه به همراه داشته باشند و از روش کمک یار استفاده کنند . در این روش یک کارگر در هوای تازه به سر می برد و ایمنی فرد دیگر را تضمین می کند .

تمام کارگران باید دستورالعمل های اضطراری را به طور کامل آموزش ببینند .

 

اثرات کمبود اکسیژن بر بدن انسان به ازای مقادیر مختلف اکسیژن در فشار یک اتمسفر

14% - 21% و کمتر : افزایش ضربان قلب ، خستگی .

11% - 14% و کمتر : حرکت فیزیکی و عملیات ذهنی به سختی انجام می شود .

8 % - 11% و کمتر : احتمال سردرد ، سرگیجه و بی هوشی پس از مدتی کوتاه .

6% - 8 % و کمتر : پس از چند دقیقه بی هوشی ، درصورتی که بلافاصله اقدام شود بهوش آوری امکان پذیر است .

0% - 6% : بی هوشی تقریباً بلافاصله ، مرگ یا آسیب شدید مغزی .

بطور کلی کمبود اکسیژن باعث :

*کاهش هوشیاری ذهنی

* و اختلال در قضاوت و عملکرد می شود.

این موارد پس از زمان بسیار کوتاهی بدون اطلاع فرد و هشدار قبلی اتفاق می افتد .

 

خلاصه خواص اکسیژن ( O2)

طریقه تولید :             تقطیر اتمسفری – جداسازی هوا

رنگ سیلندر :            سیاه

اتصالات :                  راست گرد      

وزن مولکولی :           32

نقطه ذوب :              0c219-

نقطه جوش :            0c183-

دمای بحرانی :           0c118

جرم ویژه :                 1/1 ( هوا 1)

رنگ :                      بی رنگ

بو :                         بی بو

خواص :                   احتراق را ممکن می سازد .

 

استیلن

 

استیلن بوی سیر طبیعی دارد و در سیلندرهای خرمایی مایل به قرمز با اتصالات چپ گرد نگهداری می شود . علاوه بر اینکه شدیداً قابل اشتعال است ، خفه کننده نیز می باشد . حدود اشتعال پذیری آن بین 2% تا 82 % می باشد . بنابراین فقط باید در محل هایی که تهویه مناسب دارند استفاده گردد . تمامی تجهیزات باید با وسایل تأیید شده آزمایش نشتی شوند .

استیلن از طریق واکنش شیمیایی آب و کاربید کلسیم تولید می شود .گاز حاصله ، استیلن خام            (C2H2) با افزایش فشار ناپایدار می شود و در فشارهای بالای 0.6 bar  ( 9 psi )  منفجره تلقی        می شود . برای پر کردن سیلندرهای استیلن با حجم کافی و فشار مناسب باید استیلن را در شرایط کنترل شده نگهداری نمود . به عبارتی استیلن را در استن که مایع است حل می کنند . سیلندرهای استیلن حاوی ماده ای متخلخل به نام ماده یکپارچه می باشد که معمولاً از ذغال کلسیم سیلیکات تهیه می شود و ساختاری مانند بتن با حالت تخلخل اسفنج دارد.استن نصف خلأ موجود در ماده را پر می کند . گاز استیلن در استن حل می شود و حجمش در اثر حل شدن استیلن ، زیاد می شود تا اینکه تمام خلأ های موجود در ماده متخلخل توسط محلول استن و استیلن پر شود. اگر این ماده اسفنجی داخل سیلندر نبود ، استن در پایین سیلندر جمع می شد و گاز استیلن در بالای آن قرار می گرفت که وضعیتی ناپایدار را بوجود می آورد. برای جلوگیری از بروز این وضعیت ناپایدار ، ماده متخلخل استن را نگه می دارد و استن گاز استیلن را نگه می دارد .چون سیلندرها حاوی استن مایع می باشند، باید در وضعیت ایستاده حمل شوند و درصورتی که سیلندر بطور افقی حمل شود، باید قبل از استفاده حداقل 1 ساعت در حالت قائم قرار بگیرد تا از خارج شدن استن توسط فشار گاز جلوگیری شود.در غیر این صورت استن ، به عنوان حلال ، به دیافراگم های لاستیک مصنوعی و پایه شیر رگلاتورها و تجهیزات فردی صدمه وارد می کند و ممکن است لازم شود رگلاتور و یا تجهیزات ضد فلاشبک و شیلنگ ها وغیره تعویض شوند.

هدف از تجهیزات ایمنی سیلندرها جلوگیری از بالا رفتن فشار ناشی از آتش و گرما و آزاد سازی سریع محتویات در شرایط نامطلوب است.

 

انواع مختلف تجهیزات ایمنی سیلندر ها عبارتند از :

* شیر سیلندر دارای سوپاپ ضد انفجاری که در فشار 82.7 bar ( 1200psi ) محتویات را تخلیه      می کند .

* سوپاپ زودگداز که معمولاً در شانه سیلندر قرار دارد و در دمای حدود 100 ذوب می شود .

* شیر سیلندر دارای تجهیزات کاهش فشار اتوماتیک که در فشار 25.8 bar ( 375psi ) عمل می کند.

سیلندر های استیلن معمولاً دارای نوعی تجهیزات ایمنی مانند سوپاپ ضدانفجار و سوپاپ زودگداز می باشند . این تجهیزات در شیر ، شانه یا پایین سیلندر جاسازی می شوند .

همیشه از تهویه مناسب محل کار اطمینان حاصل نمایید .

جرم ویژه استیلن 905/0 می باشد.از هوا سبکتر است بنابراین بالا می رود و در سوراخهای سقف و ارتفاعات بالای فضا تجمع می یابد .

توجه : سیلندر هیچ گاه خالی نیست و در آن حداقل 1 اتمسفر گاز وجود دارد .

استیلن با برخی مواد سازگار نیست . با نقره ، جیوه و مس واکنش می دهد و استیلید تولید می کند که در اثر ضربه منفجر می شود. استیلن با هر ماده ای که میزان مس آن از 70 % بیشتر باشد استیلید مس ایجاد می کند. بنابراین تجهیزات استیلن دارای مس خالص نیستند . این بهترین دلیل برای آن است که از تجهیزات، تنها در مورد کاری خودشان استفاده شود .

در فشارهای بالا، استیلن به عنوان ماده منفجره در نظر گرفته می شود. سیلندرها هرگز نباید تحت گرمای شدیدقرار گیرند زیرا افزایش بیش از حد گرما یا فشار باعث تجزیه گرمایی استیلن می شود .

قبل از حرکت دادن سیلندری که تحت گرما یا ضربه قرار گرفته است ، باید ابتدا با پشت دست افزایش گرمای سیلندر را امتحان کنید .حتی با وجود تجزیه گاز ممکن است دما و فشار سیلندر طبیعی به نظر برسد، ولی در صورت حرکت دادن چنین سیلندری ممکن است منفجر شود و افرادی که در اطراف هستند شدیداً مجروح و یا کشته شوند .

هیچ گاه نزدیک سیلندری که در آتش سوزی یا حرارت قرار داشته است نشوید و آن را نیز حرکت ندهید .

 

مشخصات استیلن

جرم مولکولی :                            26.04

نقطه جوش ( اتمسفر ) :                 0c84-

چگالی ( 15 و atm 1 ) :                  Kg/m3  109/1

دمای بحرانی :                              0c35.2

حدود اشتعال پذیری در هوا :            2% تا 82%

دمای جرقه زنی :                           0c325

جرم ویژه :                                    0.905

رنگ و بو :                                    بی رنگ با بوی سیر طبیعی

رنگ سیلندر :                               خرمایی مایل به قرمز

اشتعال پذیری :                                      قابل اشتعال

ویژگی های خاص :تجزیه گرمایی در اثر گرما یا ضربه – با مس ، نقره و جیوه استفاده نشود.

اسیتیلید های منفجره با ضربه تولید می کند.

از واکنش آب و کاربید کلسیم تولید می شود.

 

پروپان

پروپان یکی از گازهای مایع حاصل از نفت خام ( LPG ) است که به عنوان یکی از فراورده های فرعی صنعت پتروشیمی بشمار می آید . این گاز هیدروکربنی وقتی تحت فشار قرار می گیرد مایع می شود و حاصل ، یک سوخت مایع با قابلیت حمل و نقل آسان و سیالیت گاز می باشد.

پروپان همانند بسیاری از گازها در حالت طبیعی ، بی رنگ و بی بو می باشد . برای تسهیل در شناسایی نشت پروپان به آن بوی نا خوشایندی اضافه می کنند که شبیه بوی ماهی و شیرینی می باشد . پروپان شدیداً قابل اشتعال است و حدود اشتعال پذیری آن تقریباً بین 2% تا 10% می باشد .

این گاز در سیلندر های قرمز رنگ با اتصالات چپ گرد نگهداری می شود ولی ممکن است در حالت مایع از اتصالات راست گرد استفاده شود .

پروپان در حالت مایع تحت فشار تقریبی  7 bar  ( 100psi ) نگهداری می شود . وقتی شیر کنترل سیلندر جهت کاهش فشار باز می شود مایع داخل سیلندر مانند آب می جوشد . آب در 100 از خود بخار آزاد می کند.

نقطه جوش پروپان 42- سانتیگراد می باشد . به دلیل اینکه سیلندر عایق بندی ندارد گرمای کافی برای به جوش آوردن مایع ، از طریق دیواره سیلندر جذب می شود . با به جوش آمدن پروپان مایع ، بخار ( گاز) ایجاد می شود .

در صورتی که سرعت خروجی گاز سیلندر زیاد باشد ، مایع در حال جوش به گرمای بیشتری نیاز پیدا خواهد داشت . این گرما از هوای اطراف سیلندر جذب می شود و رطوبت جمع شده در اطراف سیلندر در اثر تماس هوای نسبتاً گرم تر با سطح سرد سیلندر به برفک تبدیل می شود . در صورت تجمع برفک به روی سطح سیلندر ، سرعت جوش کاهش می یابد ، بنابراین از فشار گاز داخل سیلندر نیز کاسته می شود .

هیچگاه نباید سرعت خروجی گاز ازحد مجاز تجاوز کند و هیچگاه اقدام به گرم کردن سیلندر نکنید.

در اثر مصرف گاز ، پروپان داخل سیلندر می جوشد و مایع کاهش می یابد. وقتی شیر کنترل بسته باشد فشار داخل سیلندر افزایش می یابد و مایع دیگر نمی جوشد. به عبارتی دیگر با اینکه گاز در حال مصرف شدن است ، فشار داخل سیلندر همیشه حدود 7 bar   خواهد بود.

همانطور که مقدار کمی آب جوش بخار زیادی تولید می کند ، یک واحد حجم از پروپان مایع به هنگام تبخیر حدود 250 واحد گاز پروپان تولید می کند .

پروپان در تماس با مواد گوناگون واکنش های متفاوتی از خود نشان می دهد . به عنوان مثال با برخی ترکیب های نفتی و لاستیک طبیعی به عنوان حلال رفتار می کند لذا مواد مخصوص مقاومی را می طلبد. بطور مثال پروپان به شیلنگ های مخصوص ( نارنجی رنگ ) نیاز دارد .

پروپان مایع در صورت تماس با پوست منجمد می شود زیرا سرعت جذب گرمای مورد نیاز برای تبخیر بسیار بالا می باشد .

معمولاً پروپان در حالت گازی 1.5 برابر هوا وزن دارد . در صورت نشت ، در پایین ترین سطح فضا جمع می شود و ممکن است در گودالها ، زیرزمین و فاضلاب و آبراه ها تجمع پیدا کند . برطرف کردن نشتی گاز پروپان مشکل می باشد ، بنابراین هیچ گاه نباید آن را در زیر زمین نگهداری نمود . این کار در فضاهای محدود ممکن است موجب خفگی نیز شود . در طبقات پایین ( زیر زمین ) باید از وجود تهویه مناسب اطمینان حاصل نمایید . پروپان مایع حدود نصف وزن آب را دارد بنابراین استفاده از خاموش کننده آبی برای اطفاء حریق پروپان مناسب نمی باشد و باید از خاموش کننده خشک استفاده شود .

سیلندر های پروپان دارای شیر فلکه و حفاظ شیر می باشند . به دلیل نسبت انبساط 1 به 250 در صورتی که سیلندر تحت گرمای بیش از حد قرار گیرد ، فشار داخل سیلندر به شدت افزایش می یابد . بیشتر شیر سیلندر های پروپان دارای سوپاپ کاهش فشار نیز می باشند و در صورتی که فشار از  26 bar تجاوز کند این سوپاپ عمل می کند .

سیلندر های پروپان باید در حالت عمودی ، حمل و نقل و استفاده شوند . در غیر این صورت مایع ممکن است بر کارایی سوپاپ کاهش فشار اثر منفی بگذارد که به صورت بالقوه خطرناک است .

چون پروپان به صورت مایع نگهداری می شود ، تخلیه سیلندر می تواند به صورت گازی یا مایع باشد . بعضی سیلندر ها طوری طراحی شده اند که در حالت افقی مورد استفاده قرار گیرند و تخلیه آنها به صورت مایع می باشد که به عنوان مثال در لیفتراک ها کاربرد دارد.

 

خلاصه ای از خواص پروپان ( LPG ) C3H6

منشأ :محصول فرعی صنعت نفت

رنگ سیلندر :قرمز با بقل نویسی

اتصالات : چپ گرد

جرم مولکولی : 44.1

نقطه جوش :   0c42.1-

فشار بخار ( 15 ) : bar7.5     

مشخصات فیزیکی  :

چگالی گاز ( هوا = 1 ) :1.5           

جرم مخصوص ( هوا =1 ) :1.6 – 1.42

دمای بحرانی : 96.8

حدود اشتعال پذیری در هوا :2% - 10%

دمای خود اشتعالی :   467.8

رنگ و بوی مشخصه :بی رنگ و بوی ماهی / شیرینی

گازهای LPG دیگر شامل بوتان و اتان می باشد که هر کدام مشخصات خاص خود را دارند .

 

هیدروژن

هیدروژن گازی بی رنگ و بی بو و بی مزه است که در سیلندرهای قرمز با اتصالات چپ گرد نگهداری می شود. این گاز سبکترین گاز شناخته شده می باشد که چگالی آن 0.06 (هوا=1) می باشد.هیدروژن به شدت قابل اشتعال می باشد و راحتتر از هرگاز معمولی دیگر مشتعل می شود.در فشارهای بالا ، یک نشتی ممکن است خود به خود مشتعل شود.

تذکر: هیدروژن مشتعل در هوا شعله ای تقریباً نامرئی دارد.

"اسنیفت کردن" سیلندر گاز عملی معمول می باشد ولی هیچ گاه سیلندر های هیدروژن را اسنیفت نکنید زیرا ممکن است بلافاصله مشتعل شود.

مشخصات فیزیکی هیدروژن

جرم ملکولی                                       2.016

نقطه ذوب                                            252.8-

 نقطه جوش                                           15  

جرم ویژه(هوا=1)                                 0.0852   kg/m³                                                  

نقطه بحرانی                                                                                                 

حدود اشتعال پذیری در هوا                   75% - 4%

دمای خود اشتعالی                                                                                 

رنگ و بوی مشخص                             ندارد

رنگ سیلندر                                          قرمز

تذکر: مشخصات تمام گازهایی که با آنها کار می کنید را بشناسید.

 

رگولاتور

رگولاتور وسیله ای است که گاز پر فشار را می گیرد و فشار آن را به فشار کمتر کاری تبدیل می کند. رگولاتورها به قدری مقاومند که می توانند همزمان فشار گاز داخل سیلندر را تحمل کنند و فشار گاز خروجی را نیز کنترل کنند. رگولاتور وسیله ای دقیق و دارای اجزای ظریفی است که نیاز به مراقبت دارد. از رفتار خشن با رگولاتور بپرهیزید زیرا ممکن است فنرهای حساس دیافراگم پایشی و یا شیرهای اطمینان و غیره صدمه ببینند.

رگولاتورها طبق استاندارد های جدید اروپایی (EN) تولید می شوند.  EN585 استاندارد طراحی و آزمایش رگولاتورهایی را که تحت فشارهای تا bar 200 کار می کنند را ، تعیین نموده است. در حالی که استاندارد بریتانیایی حاضر ، 7650BS ، رگولاتورهای تا bar 300 را پوشش می دهد. استاندارد جدید اروپایی برای رگولاتورهای تا bar  300 به زودی ارائه خواهد شد.

باید شماره استاندارد مربوطه و نیز فشارهایی که تحت آن می توانند کار کنند بر روی تجهیزات نشان داده شود و روش استفاده  و مشخصات آنها نیز موجود باشد. استفاده از رگولاتور های نامناسب و معیوب در سیلندر های گاز پرفشار به صورت بالقوه خطرناک است. قبل از استفاده تجهیزات آنها را آزمایش کنید تا از عدم کار در شرایط نا ایمن اطمینان حاصل نمایید.

در سالهای اخیر تأمین کننده های گاز صنعتی فشار نگهداری گاز داخل سیلندر را افزایش داده اند. به عنوان مثال فشار گاز اکسیژن از bar 175 به bar 230  افزایش یافته است.

برای تحمل این فشار تولیدکنندگان تجهیزات ، از سال 1987 رگولاتورهایی می سازند که فشار هایی تا 230 بار ( طبق استاندارد BS7650 ) را میتوانند تحمل کنند. در صورتی که رگولاتور بیش از 5 سال عمر کرده باشد برای استفاده با سیلندرهای پر فشار مانند سیلندراکسیژن مناسب نیست و باید تعویض گردد.

از مناسب بودن رگلاتور برای کار با فشار مورد نظر اطمینان حاصل کنید. در غیر این صورت از آن استفاده نکنید. تنها از رگولاتوری استفاده کنید که مخصوص گاز مورد نظر طراحی شده باشد و دارای برچسب مربوطه باشد.

وقتی رگولاتور استفاده نمی شود پیچ تنظیم فشار را تا آخر باز کنید تا فشار کمتری به فنرها و    دیافراگم ها وارد شود.

مطابق کد عملیاتی BCGA شماره 7 و استانداردهای مربوطه اروپایی و آسیایی ، فشار تنظیم شده در رگولاتور نباید به صورت خود به خود تغییر کند.

جهت مصارف گوناگون رگولاتورهای مختلفی وجود دارد. ضروری است که فقط تجهیزات مربوط به گاز مورد نظر مورد استفاده قرار گیرد. بهMSDS  تامین کننده گاز مورد نظر رجوع کنید.

رگولاتورهای هوا یا نیتروژن نباید با اکسیژن استفاده شوند و بالعکس. در جاهایی که هوا مستقیماً از کمپرسور تامین می شود هوای فشرده ممکن است حاوی روغن باشد و رگولاتورها را آلوده کند و در صورت استفاده با اکسیژن بسیار خطرناک  می باشد.

در مواقعی که تجهیزات آلوده با سیلندر اکسیژن استفاده شده ، حوادث جدی رخ داده است. روغن و گریس هیچ گاه نباید با رگولاتور ، سیلندر ، شیر لوله های گاز و یا وسایل متصل به آنها تماس پیدا کند. تجهیزات اکسیژن در هنگام تولید روغن زدایی می شوند. تجهیزات نباید در تماس با دست ، دستکش یا پارچه های روغنی  و گریسی قرار گیرد.

 

تجهیزات ضد فلاشبک ( Flashback Arrestors )

فلاشبک نتیجه سوختن گاز سوختنی و اکسیژن در داخل شیلنگ می باشد. در این صورت شعله با سرعت زیادی به سمت منبع گاز حرکت می کند.(رجوع شود به قسمت سرعت شعله )

فلاشبک ممکن است منجر به آتش سوزی یا انفجار در سیلندر اکسیژن یا سوخت یا هر دو شود. تجهیزات فلاشبک طبق کد عملیاتی BCGA شماره 7 باید به رگولاتورهای هر دو سیلندر متصل شوند همچنین باید طبق استاندارد EN730 ( BS6158 سابق ) طراحی شده باشند.

در صورتی که اکسیژن یا سوخت با سرعتی کمتر از سرعت احتراق  یا سرعت شعله از سر لوله                ( Nozzle ) خارج شود شعله به سمت منبع بر می گردد و عملا"برگشت شعله" رخ می دهد. در صورتی که مخلوط داخل سیلندر محترق شود فلاشبک رخ می دهد.

شیلنگی که در آن برگشت شعله رخ می دهد بستگی به سرعت هرکدام  از گازها دارد. شعله یا به سمت سیلندر سوخت حرکت می کند و اکسیژن را به دنبال خود می کشد یا به سمت سیلندر  اکسیژن در حالی که سوخت را به دنبال خود می کشد تا احتراق تداوم یابد.

تجهیزات ضد فلاشبک باید به خروجی هردو رگولاتور متصل شود.

معمول ترین دلایل ایجاد فلاشبک عبارتند از:

 

  • پاکسازی24 قبل از استفاده شیلنگ و سر لوله به صورت اشتباه
  • فشار گاز نامناسب
  • سر لوله نامناسب
  • شیر سر لوله خراب اجازه می دهد گازها به شیلنگ دیگر وارد شوند
  • راه حرکت گاز در سر لوله بسته شده باشد
  • شیلنگ تاب خورده باشد
  •  

فلاشبک دو جز دارد: جبهه شعله  و موج فشار.

 

تجهیزات ضد فلاشبک صدمه دیده ممکن است به درستی کار نکند. این تجهیزات در صورتی که ضربه خورده باشند باید قبل از استفاده آزمایش شوند تا از صحت کار آنها اطمینان حاصل شود و در صورت نیاز تعویض شوند. در صورتی که تجهیزات ضد فلاشبک دارای نواقص زیر باشند باید تعویض شوند:

 

  • صدمه قابل رویت(خارجی)
  • بدنه دارای فرورفتگی
  • دکمه ( اهرم ) بازنشانش25 شکسته یا کج شده باشد
  • وجود نوار تفلن یا ترکبات هوا بندی غیر اصل(انجام تعمیرات غیر مجاز)

 

 

تجهیزات ضد فلاشبک فقط باید با گاز مخصوص خود  و در فشار های تعیین شده استفاده گردند.

در صورتی که فلاشبک در سیلندر استیلن رخ داده باشد سیلندر را از نظر تجزیه گرمایی آزمایش کنید.

خلاصه: در صورتی که سرعت خروجی گاز کمتر از سرعت اشتعال سوخت باشد شعله وارد سرلوله می شود که باعث"برگشت شعله" می شود و به صورت بالقوه فلاشبک رخ می دهد.

 

شیلنگ ها

قطر داخلی، میزان فشار، طول و رنگ مناسب برای شیلنگ در ایمنی ضروری می باشد. استاندارد اروپایی   BS5120 )EN55سابق) الزامات تولید شیلنگها خصوصاً رنگهای مختلف برای گازهای گوناگون را مشخص می کند:

·         اکسیژن – آبی

·         استیلن و گازهای سوختنی دیگر به جز LPGها – قرمز

·         گازهای بی اثر و غیر سوختنی – سیاه

هیچ گاه از شیلنگهایی که بیش از حد استاندارد طول دارند استفاده نکنید و هرگز در حالی که  شیلنگ به دور سیلندر یا چرخ دستی بسته  شده است از تجهیزات استفاده نکنید.

طول شیلنگ باید برای کار مورد نظر مناسب باشد. با افزایش طول شیلنگ احتمال صدمه دیدن آن نیز زیاد می شود.

با افزایش فاصله سیلندر از محل کار کنترل حادثه  مشکل تر می شود. بهتر است  سیلندر ها را به محل کار نزدیکتر کنید و از شیلنگ با طول مناسب استفاده کنید.

در زمان استفاده ، شیلنگها باید کاملاً باز شده و له شدگی و تاب خوردگی نداشته باشند. آتش سوزی در شیلنگهای حلقه شده بسیار شدیدتر است.گرمای ایجاد شده ، اطفای حریق به وسیله خاموش کننده آبی را مشکل می سازد. باید شیلنگها در برابر گرمای بیش از حد سرباره26 ، روغن، گریس و صدمه مکانیکی حفاظت کرد.

BS1389 )EN560  سابق) استاندارد آزمایش اجزا و شیلنگ پس از مونتاژ را تعیین می کند.

کد عملیاتی BCGA  لزوم اجرای تعمیرات محدود محلی در شیلنگهای نسبتاً سالم  را ( به طور مثال تعویض اتصالات ) می پذیرد. ولی ملزم می کند در صورت انجام تعمیرات ، شیلنگ باید جهت مطابقت با استاندارد EN560 تست شود .

شیلنگها باید با اتصالات مناسب به یکدیگر وصل شوند. هیچ گاه از کلیپ های شیلنگ پس از تعمیرات مجدد استفاده نکنید و هیچ گاه از Worm drive یا کلیپ های سیمی27 استفاده نکنید. تمامی اتصالات در شیلنگها باید با قیچی های مناسب شیلنگ  و کلیپ های یک بار مصرف ایجاد شوند.

تنها در صورتی شیلنگ ها را تعمیر کنید که مهارت و تجهیزات کامل لازم را جهت مطابقت آنها با استاندارد داشته باشید.

هیچ گاه با استفاده از نوار عایق بندی28  شیلنگها را تعمیر نکنید و هیچ گاه از مس برای تعمیر شیلنگهای استیلن استفاده نکنید زیرا ممکن است استیلید های منفجره ایجاد کنند. دستورالعمل های غلط آماده سازی برای کار و پاکسازی شیلنگها بیشترین تعداد فلاشبک ها را ایجاد می کند. قبل از شروع به کار ، شیلنگ ها را کاملاً پاکسازی کنید .هرچه طول شیلنگها بیشتر باشد زمان پاکسازی بیشتر می شود.

شیلنگها را با نوار چسب به هم متصل نکنید زیرا ممکن است خاک ، شن و سرباره داغ در بین آن نفوذ کند و در صورت آتش سوزی جداسازی آنها مشکل باشد. همچنین به همین دلیل نباید امتداد دو شلنگ را به اینصورت به هم متصل نمود.

به یاد داشته باشید که با بررسی شیلنگها، از عدم پوسیدگی ، شکستگی و صدمه اطمینان حاصل کنید و آنها را از نظر وجود نشتی آزمایش کنید.

بوری ها29 و مشعل ها30

متأسفانه بوری ها و مشعل ها شدیداً مورد سو استفاده قرار می گیرند. باید از تجهیزات به درستی مواظبت نمود. نشتی در هر قسمتی از سیستم که باشد خطری جدی است، مخصوصاً در بوری ها و مشعل ها، زیرا به شعله و کاربر نزدیک تر می باشند.

دستورالعمل های نامناسب پاک سازی و آماده سازی31 بوری ها و مشعل ها صدمه دیده بیشترین دلیل ایجاد فلاشبک می باشد. همیشه وضعیت بوری ها و سرلوله ها را بررسی کنید و همیشه دستورالعمل های تامین کننده یا تولید کننده را اجرا کنید.

همیشه از سر لوله با اندازه مناسب استفاده کنید. قطر سوراخ سر لوله و فشار تعیین شده در رگولاتور سرعت حرکت گاز را تعیین می کند و بر سرعت خروج گاز اثر می گذارند. تولید کننده باید درجه بندی فشار سر لوله را ارائه دهد. در صورتی که سرعت خروج گاز از سرعت اشتعال کمتر باشد، ممکن است برگشت شعله و فلاشبک شود. سرلوله صدمه دیده می تواند باعث خروج ناگهانی شعله32 ، برگشت شعله و فلاشبک ایجاد شود.  قبل از استفاده  اطمینان حاصل نمایید که سرلوله  عاری از هر گونه مانع باشد. هر مانعی باید توسط تمیز کننده  متناسب با اندازه سرلوله برطرف شود. همیشه از تمییز کننده های مناسب سرلوله استفاده نمایید  زیرا ممکن است تکه های سیم و ناخن به سر لوله  صدمه وارد نمایند و منجر به حرکت نامتوازن گاز شود که اثر منفی بر عملکرد برش و جوش ایجاد می کند.

نشانه های صدمه ناشی از گرما در اطراف شیر بوری یا مشعل ممکن است نشان دهنده ی صدمه داخلی تجهیزات و نشت باشد. در این صورت فوراً تعویض گردد.

در صورتی که اهرم برش لقی داشته باشد باید آنرا تعویض نمود زیرا نشتی داخل بدنه مشعل به سختی کشف میشود وممکن است نشتی داشته باشد.

در صورتی که بوری و مشعل حالت های زیر را داشته باشد باید تعویض گردد:

  • شیر کنترل لق ، کج یا شکسته باشد
  • میکسر کج شده باشد
  • سرلوله کج شده باشد
  • لوله ها کج شده باشند
  • اهرم قطع اکسیژن کج یا شکسته شده باشد

قبل از استفاده از تجهیزات تمام اتصالات و شیرها را آزمایش نشت کنید. در بسیاری از موارد در      بوری ها و مشعل ها از حلقه « O » جهت هوابندی ( مثلاً برای هوابندی مکانیسم شیر ) استفاده می شود.

حلقه های O در محل اتصال بعضی از دسته های مشعل به میکسر یا ابزار برش استفاده می شوند. این اجزا امکان تعویض راحت بین حالت های برش و جوش را فراهم می سازد. حلقه های هوابندی O از مواد مخصوص تولید شده اند تا با اکسیژن و گازهای سوختنی سازگار باشند.

در هنگام تعویض حلقه های O در دسته مشعل ، همیشه از سالم بودن و جنس مناسب آنها اطمینان حاصل نمایید. در صورتی که آثار ولکانش33 یا سخت شدن در آنها بوجود آمد ، آنها را تعویض نمایید.

 

ایمنی حمل و نقل سیلندرها

سیلندرهای گاز معمولاً حدود 6/1 متر ارتفاع ، 200 میلی متر قطر و بیش از 69 کیلوگرم وزن دارند. در صورت سقوط ، به افرادی که برخورد می کنند صدمه وارد می کنند. ابعاد سیلندرها نسبت به محتویات آنها تغییر می کند. سیلندرهای آزاد و بسته نشده باید ناپایدار در نظر گرفته شوند ( هر لحظه احتمال افتادن آنها وجود دارد).

طریقه صحیح حمل سیلندرها در وضعیت ایستاده ، ‌محکم شده و حالتی است که شیر آن در بالاترین نقطه قرار دارد.

تذکر : هیچ گاه سعی نکنید سیلندر در حال سقوط را بگیرید ـ‌ از آن دور شوید !

افرادی که سیلندرها را جابه جا می کنند باید از کفش ایمنی ، ‌دستکش تمیز و تجهیزات حفاظت چشم استفاده کنند. پر واضح است که بهتر است سیلندرها را به صورت مکانیکی ( به طور مثال با استفاده از چرخ دستی یا روی پالت مخصوص سیلندر برای لیفتراک ) حرکت داد. قانون حمل و نقل دستی سال 1992 ملزم می کند که در صورت ممکن ، عملیات مکانیزه شود و یا ابزار کمک حمل استفاده گردد. در صورت عدم امکان انجام این کار باید فعالیت حمل و نقل ارزیابی شود. این کار شامل موارد زیرمی باشد :

  • آیا فعالیت می تواند همراه با کمک مکانیکی صورت پذیرد،آیا به بیش از یک فرد نیاز است ؟
  • وزن ، ارتفاع و ماهیت وسایل مورد حمل و نقل
  • محیط : به عنوان مثال نور ، سطوح و دما
  • توانایی فرد در حرکت دادن و نگهداری بار

 

پس از ارزیابی ، افراد باید آموزش های مورد نیاز را ببینند.

حمل و نقل دستی سیلندر در صورتی که فرد از نظر فیزیکی و دینامیکی با بار آشنا باشد و نیز ماهیت آن را بشناسد امکان پذیر می باشد. هنر حمل و نقل دستی سیلندرها به اصطلاح « کره گیری شیر »‌ نام گرفته است. این روش بر زمین صاف و فواصل کوتاه معمول می باشد و در شرایط زیر نباید از این روش استفاده نمود :

 

  • توسط افراد بی تجربه
  • فواصل طولانی
  • با سرعت زیاد
  • بر روی سطوح ناهموار و  « خشن »
  • اماکن کم نور یا تاریک
  • در شرایط خیس یا یخ بندان

 

روش صحیح جابه جایی سیلندرها در فواصل طولانی یا سطوح ناصاف استفاده از چرخ دستی مخصوص با ابزاری جهت نگهداری مطمئن سیلندرها می باشد.

هیچ گاه نباید سیلندرها را به صورت آزاد و بدون نگهدارنده قرار گذاشت. همیشه باید محکم بسته شوند یا در کنترل مستقیم فردی قرار داشته باشند. با خطرهای حرکت سیلندرها از حالت افقی به عمودی مطلع باشید. تمامی افراد باید آموزش حمل و نقل دستی را دیده باشند. سیلندرها هیچ گاه نباید روی زمین غلطانده شوند زیرا ممکن است به امکان شناسایی سیلندر و نیز شیر سیلندر صدمه وارد نماید. غلطاندن سیلندرهای فولادی پر از گاز روی سطوح بتنی می تواند بسیار خطرناک باشد.

هیچ گاه سیلندرها را با رگولاتور و تجهیزات متصل به آن جابه جا نکنید. نباید سیلندرها را با شیر باز حرکت داد.

 

نگهداری ایمن سیلندرهای گاز

برای نگهداری گازهای مختلف، کدهای عملیاتی BCGA  و دستورالعمل های HSE  موجود         می باشند. برای گازهای صنعتی ، به کد عملیاتی BCGA GN2  مراجعه کنید. اطلاعات زیر را        می توان به عنوان راهنمایی اولیه در نظر گرفت. در صورت حادثه ، آتش نشانی انتظار خواهد داشت ، اطلاعاتی از مسئول آتش سایت ( مسئول ایمنی یا غیره ) در مورد انواع سیلندرها و تعداد و مکان آنها دریافت کند. در صورت عدم وجود این اطلاعات هیچ کس مجاز نخواهد بود به محل وارد شود.

برای هر محل انبار باید دستورالعمل های اضطراری طراحی نمود. در انبارهای بزرگ باید از دفتر خدمات اضطراری مشاوره گرفت. آموزش و تمرین دستورالعمل های حریق ضروری است. به عنوان مثال، افراد باید بتوانند تجهیزات اطفاء حریق را به درستی انتخاب کنند و آنها را به درستی بشناسند.

در انبار کردن سیلندرها در نظر داشتن این نکات ضروری می باشد :

·         ماهیت گاز انبار شده

·         اثرات و خطرات ایجادی در صورت نشت

·         دست یابی برای تحویل و برداشت سیلندرها

·         ضبط و ربط مناسب کارگاهی

·         شرایط عمومی محل ، امنیت و خراب کاری احتمالی

اطلاع در مورد ماهیت گازها ضروری است و افراد باید در مورد مشخصات گازها و خطرات  حمل و نقل و انبار کردن سیلندرها آموزش ببینند. قبل از پس آوردن سیلندر به انبار باید آنرا با مایع مخصوص آزمایش نشت کرد.

برخی نکات مهم :

  • از دسترسی به محل انبار و محوطه انبار از طریق سطوح صاف و خشک با آبراه های مناسب اطمینان حاصل نمایید.
  • سیلندرها باید در حالت عمودی بر سطح صاف و خشک با آبراه های مناسب محکم شوند.
  • سیلندرها را در فضایی مشخص دور از احتمال آتش سوزی ، گرما و منبع احتراق ، ترجیحاً در فضای باز نگهداری کنید.
  • از وجود تابلوهای خطر به میزان کافی در محل انبار اطمینان حاصل نمایید.
  • هیچ گاه در نزدیکی انبار از سیلندرها استفاده نکنید.
  • هیچ گاه اجزای فلزی انبار را به عنوان زمین الکتریکی جهت جوشکاری قوسی استفاده نکنید.

حتی داشتن بهترین انبار ممکن در صورتی که انبار دار محل انباشتن را درست کنترل نکند ، فایده ی زیادی نخواهد داشت. داشتن ضبط و ربط کارگاهی مناسب ضروری است.

  • هیچ چیز به غیر از سیلندر را در محل انبار سیلندر انبار نکنید ، مواد انبار شده دیگر ممکن است در صورت آتش سوزی منابع سوختنی مناسبی برای آتش سوزی باشند. این موضوع به ویژه در مورد روغن ، رنگ ، ‌تینر و مایعات قابل احتراق یا خورنده صحیح است.
  • سیلندرهای پر و خالی را از هم جدا کنید.
  • سیلندرها را بر اساس خطرات احتمالی و نوع گاز از هم جدا کنید.
  • اکسیدکننده ها ، مخصوصاً‌ اکسیژن ، ‌باید حداقل با فاصله 3 متری از گازهای قابل اشتعال فاصله داشته باشند یا با استفاده از پارتیشن ضد احتراق ـ که شعله را تا حداقل نیم ساعت می تواند نگه دارد ـ‌ از هم جدا شوند.
  • سیلندرهای اکسیژن را باید با سیلندرهای گاز بی اثر نگهداری نمود.
  • سیلندرهای LPG  نباید در فاصله کمتر از 3 متر از سیلندرهای گاز تحت فشار دیگر مخصوصاً استیلن نگهداری شود.
  • سیلندرهای هیدروژن باید با حداقل فاصله 1 متر از گازهای قابل احتراق دیگر و 3 متر از اکسیژن نگهداری شوند.
  • گازهای آتش زا و خیلی سمّی باید جدا نگهداری شوند.

 

این نکات در مورد محل انبار بسیار مهم است :

  • خطرات احتمالی نشت گاز باید در نظر گرفته شوند. به عنوان مثال نشت گاز سنگین تر از هوا به داخل آبگذرها ،‌کانال ها ، ‌سیستم تهویه و غیره. گازهای سبک تر از هوا نیز ممکن است از طریق ورودی های هوا داخل ساختمان شوند.
  • دسترسی برای خدمات تحویل بار و خدمات اضطراری ـ‌ که در صورت حادثه خواهند خواست سیلندرها را « دوش » آب کنند ،‌ زیرا پاشیدن مستقیم آب به آنها ممکن است باعث افتادن آنها شود.
  • از دور بودن محل از منابع جرقه و گرما اطمینان حاصل نمایید.
  • انبار باید از فرایندها و عملیاتی که بر سیلندرها اثر می گذارند به دور باشد.
  • سیلندرها باید به صورت عمودی بر سطح تمیز ، صاف و خشک با آبراه کافی نگهداری شوند.
  • نور کافی باید موجود باشد. احتمال جرقه زنی توسط نور مصنوعی باید در نظر گرفته شود.
  • تابلوهای خطر باید شامل نوع گاز نگهداری شده ، سیلندرهای پر و خالی ، عدم استعمال دخانیات و ... شود.
  • امنیت در برابر خراب کاری ،‌ دست کاری و دزدی باید در نظر گرفته شود.
  • در صورتی که درها به دلایل امنیتی قفل می شوند ، نباید دارای قفل های اتوماتیک باشند و درها باید به خارج باز شوند.
  •  

سیلندرهای معیوب و درگیر شده در حادثه

هر نوع سیلندر صدمه دیده یا دارای نشتی را به تأمین کننده خود اطلاع دهید تا‌ آن را تعویض کند. در صورتی که سیلندر نشت داشته باشد و آتش نگرفته باشد ، ‌در صورت امکان عملیات زیر را به صورت ایمن انجام دهید :

  • هرگونه منبع جرقه را از بین ببرید.
  • از بسته بودن شیر ، ‌اطمینان حاصل نمایید ولی بیش از حد آنرا سفت نکنید.
  • به مشخصات گاز توجه کنید و این که آیا به بالا می رود یا در سطوح پایین تجمع می یابد.
  • هیدروژن با شعله ای تقریباً نامرئی می سوزد. بنابراین هنگام نزدیک شدن به سیلندر دارای نشت هیدروژن روزنامه لوله شده ای را در جلوی خود بگیرید تا معلوم شود که آیا محترق شده یا خیر.
  • سیلندر را در مکانی با تهویه مناسب قرار دهید.

برای انتقال ابتدا :

  • روی آن نشانه گذاری کنید که معیوب است و نباید از آن استفاده شود.
  • به همه افراد منطقه اطلاع دهید که نشتی رخ داده است.
  • به تأمین کننده اطلاع دهید.
  • از تهویه کامل محل کار قبل از شروع مجدد به کار اطمینان حاصل نمایید.
  • سعی نکنید شیر سیلندر را سفت کنید و یا تجهیزات ایمنی را دست کاری کنید.

در صورتی که سیلندر نشت کرده و آتش گرفته است ، محل را تخلیه کنید و با آتش نشانی تماس بگیرید.

در صورتی که سیلندر صدمه دیده باشد :

اگر سیلندر افتاده باشد یا صدمه فیزیکی دیده باشد ،‌آزمایش نشتی انجام دهید و در صورت وجود ، طبق مراحل بالا اقدام نمایید.

تا وقتی که کاملاً مشخص نشود که تجزیه گرمایی رخ داده است یا خیر ، سیلندرهای استیلن نباید حرکت داده شوند.

به طور وضوح ، هر سیلندری که در معرض گرمای بیش از حد ( به عنوان مثال توسط آتش یا برخورد با شعله ) قرار گرفته است را علامت گذاری کنید.

در صورت ایجاد فلاشبک :

  • هر دو شیر بوره ها را ببندید ( ابتدا شیر اکسیژن ).
  • هر دو شیر سیلندرها را ببندید.
  • دمای سیلندر را با پشت دست امتحان کنید.
  • در صورتی که دمای سیلندر استیلن بالا نرود ،‌ چک کنید که بوره بیش از حد داغ نشده باشد و در صورت لزوم ، آن را با آب سرد خنک کنید.
  • چک کنید که سر لوله صدمه ندیده باشد.
  • هر دو شیر بوره را باز کنید تا سیستم تهویه شود ( ابتدا شیر اکسیژن ).
  • پیچ تنظیم فشار هر دو رگولاتور  را تا آخر باز کنید.

قبل از شروع مجدد به کار پیشنهاد می شود عملیات بازرسی انجام داده شود تا صحت تجهیزات مشخص شود.

 

سیلندرهای گاز در حریق

خطرات سیلندرهای گاز در حریق به موارد زیر بستگی دارد :

  • گاز داخل سیلندر.
  • این که گاز در اطراف شیر آتش گرفته یا نه.
  • این که آیا سیلندر در اثر گرمای ناشی از آتش تحت فشار شدید قرار گرفته یا نه.

ماهیت خطر ، واکنش مورد نیاز را مشخص می کند. در صورتی که سیلندر در حریق درگیر شده باشد یا تحت گرمای شدید قرار گرفته باشد ، احتیاط های اساسی به قرار زیر است :

  • تا زمانی که تمامی احتیاط های ایمنی انجام نشده باشند ، به سیلندرها نزدیک نشوید.
  • محل را تا فاصله حداقل 100 متر تخلیه کنید.
  • با آتش نشانی تماس بگیرید.
  • به افرادی که 100 تا 300 متر از سیلندرها فاصله دارند پیشنهاد دهید که پناه بگیرند.
  • آمادگی آن را داشته باشید که تعداد سیلندرها ،‌ انوع گازهای داخل سیلندرها و مکان سیلندرها را به افراد آتش نشانی اطلاع دهید.
  • در صورتی که سیلندرها توسط آتش حرارت دیده باشند ، در صورت ایمن بودن ، ‌از مقدار زیادی آب جهت خنک کردن سیلندرها استفاده نمایید و تا زمانی که افراد آتش نشانی بیایند آنها را خنک نگه دارید. آب پر فشار را مستقیماً‌ به سیلندرها نپاشید.
  • در صورتی که سیلندرها حرارت ندیده باشند و در صورت ایمن بودن ، آنها را به محلی ایمن انتقال دهید. از بسته بودن شیر سیلندرها اطمینان حاصل نمایید.

 

راهنما

1- Pressure Systems and Transportable Gas Containers Regulations, 1989

۱۳٩٠/۱/٢٧ساعت ۸:٠٤ ‎ب.ظ توسط حمیدرضا نظرات ()
تگ ها: