نویسندگان:1- ایرج محمدفام   2- محمد یاری   3- رضا شهیدی

 

چکیده مقاله:

 

 

                 با توجه به بحرانیت صنعت برق رعایت اصول ایمنی در این صنعت یک مسئله ضروری می باشد در این میان نقش این بخش از صنعت در مواجهه با عوامل زیان آور محیطی و همچنین حوادث مرتبط بسیار حیاتی است به همین  دلیل  رعایت اصول علم فاکتور های انسانی در این صنعت بسیار حائز اهمیت می باشد در همین راستا در مقاله حاضر سعی شده است که مهمترین اصول علم ارگونومی در صنعت برق مورد بررسی قرار گیرد ضمنا" به عواملی که منجر به حوادث می گردد شامل بی توجهی افراد ،عدم منابع تجهیزات کافی ،عدم فاصله مناسب و ایمن در منابع خطر زا،  شوک الکتریکی و ..... تشریح می گردد . بدیهی است توجه به اصول یاد شده و پیاده سازی دقیق و کاربردی آنها در صنعت برق می تواند در کنار کاهش حوادث و بیماریهای شغلی به ارتقاء سطح بهره وری نیز بیانجامد

 

کلید واژه ها : ایمنی- برق- فاکتورهای انسانی

 

1-عضو هیئت علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی همدان

 

 

2-کارشناس مسئول بهداشت حرفه ای دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی همدان(مسئول مقاله)

 

 

3- کارشناس بهداشت حرفه ای دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی همدان

 

 

مقدمه:

 

 

با توجه به اینکه اصطلاح فاکتورهای انسانی به توانائیها و محدودیتها و دیگر خصوصیات محیط کار انسانی اشاره می کند می توان با توجه به نکاتی که اشاره می شود خطرات و حوادث برقی را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد چرا که انسان علاوه بر توانائیها و محدودیتهای ذاتی خود تحت تإثیر عوامل محیطی مثل صدا،ارتعاش،نور،پرتوها و ... نیز قرار می گیرد که باعث کاهش دقت در انجام وظیفه شده و در نهایت منجر به حوادث در محیطهای گوناگون شغلی می شود.

 

یکی از خصوصیات انسان تفکر است. باورها چگونگی تفکر افراد در باره ایمنی برق را متاثر می سازدزیرا باور ها در ادراک افراد موثر بوده و تجارب افراد در محیط های خاص متاثر از چگونگی تشخیص اطلاعات است. این باورها عموما" نشات گرفته از اطلاعاتی است که افراد از طریق احساسات خود از قبیل چیزهایی که می بیند و می شنوند اظهار می نمایند.

 

 نظریات ذیل نمونه ای از این باور هاست که تاثیر مستقیم بر اجرای ایمنی برق دارد.                                                                                                   

 

(1)من دارای تجربه هستم لذا صدمه نمی بینم:

 

عده ای معتقدند که افرادی باید حادثه ببینند تا برایشان تجربه گردد  آنها به این داده آماری استناد می کنند  که اکثر حوادث اتفاق افتاده بین سنین 25-40 سالگی می باشد و این  بی اطلاعی و عدم آگاهی افراد و همچنین احساست فردی مثل غرور می باشد که           می تواند در بین سنین مذکور حادثه آفرین باشد . عواملی که می توان در این خصوص به آنها اشاره نمود ذیلا" ذکر می گردد.

 

الف- نوع کار و وظایفی که افراد در کار برقی بعهده دارند

 

ب - نیاز های فرد برای پیشگیری

 

ج -تجهیزات و تدابیر ( نیروی انسانی ، وسایل و ....)

 

(2)حوادث برقی در اثر بی توجهی افراد :                                                                          

 

بسیاری  عقیده دارند که اگر افراد شاغل توجه کامل و دقت کافی در نوع وظیفه ای که به آنها محول شده است نداشته باشند طبیعتا" منجر به حادثه برقی خواهد شد ، معتقدین به این نظر برآنند که بی توجهی افراد ، حواس پرتی، نداشتن تفکر و اندیشه و یا خواب آلودگی یا حتی پریشانحالی  می تواند حادثه ساز شده و سطح ایمنی محیط را کاهش دهد . حتی این موارد مشمول افرادیکه دوره های تخصصی در زمینه های برق دیده اند یعنی تکنسین های برق و مهندسین می شود چرا که تمرکز آنها درموارد مذکور کاهش پیدا کرده و ناخواسته بستر یکسری حوادث در محیط کاررا فراهم می کنند. 

 

لازم به ذکر است که حوادث تنها در اثر عوامل ذکر شده اتفاق نمی افتد بلکه بایستی عوامل مختلفی دست به دست هم داده و حادثه را ایجاد کنند .

 

می توان گفت برای بروز یک حادثه نیاز به یک سناریو می باشد که عوامل مختلف آماده بوده ،همزمان باهم ویا پشت سر هم می آیند ( شبه حادثه در واقع در اثر سناریوی ناقص یک حادثه بوجود می آید) .

 

(3)تا وقتی با منابع الکتریکی تماس نداشته باشم دچار برق گرفتگی نمی شوم:

 

این باور بطور کامل صحیح نیست زیرا برای برق گرفتگی فقط تماس مکانیکی لازم نیست بلکه سیم های مسی بکار رفته در وسایل الکتریکی اگر کاملا" ایزوله نباشند افراد احتمالا" دراستفاده ازاین وسایل دچار برق گرفتگی خواهند شد.

 

وضعیت جسمانی افراد از قبیل قد،ابعاد بدن ووضعیت بدنی افراد و موقعیت جغرافیایی می تواند در این زمینه نقش داشته باشد . برای مثال میزان مقاومت بدن افراد نسبت به هدایت برق متفاوت می باشد و حساسیت افراد نیز متفاوت است از طرفی هر چه مقاومت بدن در مقابل عبور جریان برق کمتر باشد فرد مورد نظر نسبت به بقیه افراد آسانتر دچار برق گرفتگی خواهد شد.

 

 

(4)تا وقتی در فاصله ایمن قرار دارم بخوبی کارهایم را انجام می دهم :

 

ایجاد فاصله بین تجهیزات برقی که حامل جریان برق هستند با اعضاء مختلف بدن خصوصا" دست افراد می تواند یک حاشیه امنیت مطلوب ایجاد کند زیرا این ایجاد فاصله راهکاری مناسب است که می تواند میزان تماس افراد را با وسائل و تجهیزات برقی به میزان قابل توجهی کاهش داده و از عوامل زیان آور محیط کار از قبیل تابش( گرما –UV IR) وحتی صدا فاصله گرفته و میزان مواجهه را به حداقل برساند . این ایجاد فاصله کافی می تواند از بستن کمربند ایمنی گرفته تا تدابیر مهندسی پیشرفته باشد.

 

 

(5)تإخیر در جرقه فقط باعث پوسیدگی قسمتهای متحرک سیستم می شود:

 

 

عده ای بر این باورند که سیستم ایمنی نصب شده که با جرقه زدن باعث از کار افتادن قسمتهای چرخنده سیستم است فقط باعث پوسیدگی و استهلاک قسمتهای چرخنده یک سیستم نمی شود بلکه این استهلاک به همه قسمتهای سیستم مربوط می شود .

 

زیرا یک سیستم برقی بسیار پیچیده است ، لذا استفاده از دستکشهای حفاظتی و لباس حفاظتی مناسب و سپر های حفاظتی برای حفظ چشم و حتی کف پوشهای حفاظتی برای ایمنی محیط بسیار مناسب به نظر می رسد.

 

(6)جرقه (تخلیه الکتریکی) نمی تواند مرا دچار برق گرفتگی کند:

 

وقتی که یک خطرشناسایی نشده است راههای مقابله با آن نیز ناشناخته می ماند. اساس این باورنادرست نیز ناشناخته است. عموم افراد فکر میِ کنند که برق زدگی فقط خطرات حرارتی را در پی دارد . به هر حال در مرحه نصب و راه اندازی تجهیزات نیز قابلیت ایجاد برق زدگی که منجر به شوک شود وجود دارد. دیگر انرژیهای رها شده می تواند شامل نور- مادون قرمز و ماورای بنفش همراه با حرارت باشد.هر فرد درگیر برای جلوگیری از خطرات برق زدگی و انرژیهای همراهش باید به وسائل حفاظتی  مثل محافظ صورت برای جلوگیری از نور مادون قرمز و وسایل ایزوله کننده برقی و دستکش ( برای جلوگیری از شوک الکتریکی) و لباسهای حفاظتی (حفاظت از حرارت ) مجهز گرد.

 

 

فاکتورهای انسانی:

 

الف: بینایی

 

 

تحقیقات نشان میدهد حدود 80% از اطلاعات دریافتی انسان توسط حس بینایی صورت      می گیرد. که در این میان فاکتوری بنام فاکتور حدت بینایی نقش مهمی را ایفا می کند . حدت بینایی افراد میزان توانایی بینایی افراد را تعیین مینماید بطوریکه زاویه دید هر فرد از فرمول ذیل قابل دستیابی است.

 

 

D/L 60(57.3)= زاویه دید

 

بطوریکه :

 

L: اندازه شیء (اندازه گیری شده بطریق عمود بر خط نوری)

 

D: فاصله چشم تا شیء مورد نظر

 

کاهش حدت بینایی باعث اختلالاتی در قدرت دید می شود یا بعبارتی دیکر باعث کاهش تشخیص یک شیء و کم شدن دید افراد می گردد.

 

 حدت بینایی توسط پارامترهای زیر توصیف می شود

 

1-                تعیین و شناسایی ( تصویر یک بعدی اشیاء)

 

2-                شناسایی ثانویه تصاویر دو بعدی

 

3-                 تباین یا کنتراست ( جدا کردن و تفکیک اشیاء از یکدیگر)

 

4-                تشخیص واقعی شیء: فرد اشیاء مورد نظر را کاملا": شناسایی نموده و آنرا کاملا" می بیند.

 

ب- فاکتورهای فیزیکی روی حدت بینایی فرد تإثیر گذارند و می توان به شرح ذیل به آنها اشاره نمود

 

1-                درخشنگی

 

2-                تباین

 

3-                مدت مواجهه

 

4-                رنگ شیئ و رنگ زمینه

 

کمترین حد آستانه دید برای تشخیص اشیاء حدود6-10 ( بعبارتی دیگر 1 میکرو لامبرت است)، البته قدرت دید افراد با ارتعاش و کمبود اکسیژن و متحرک بودن اشیاء بطور قابل ملاحظه ای کاهش می یابد. پیشنهاد می گردد جهت افزایش دید افرادی که در صنعت برق کارمی کنند با افزایش و ارتقاء بهداشت محیط کار و با استفاده از وسایل حفاظتی مناسب این امر محقق گردد.

 

ج- شنوایی

 

صوت برای شنیده شدن ، نیاز به یک محیط مادی جهت انتقال انرژی صوتی دارد زیراانتقال انرژی صوتی از طریق ارتعاش مولکولهای هواصورت می گیرد.و برای شنیدن فرکانسهای بین 1000 تا 5000 هرتز برای افراد طبیعی حدود 20میکروپاسکال یا بعبارتی              PSI 9-10×2.9 می باشد . عواملی که در قدرت شنوایی افراد موثر می باشند بقرار ذیل است

 

1-       سن افراد 2- تاریخچه صنعتی افراد 3- استفاده از گوشیهای حفاظتی 4- فرکانس صوتی 5- مدت زمان مواجهه 6- پهنای باند 7- حساسیت افراد

 

کار کردن با برق معمولا" چه در خارج و چه در داخل کارگاهها با یکسری از صداها محیطی همراه است . برای افرادی که کاملا" توانایی برقراری ارتباط با دیگران را ندارند  وضعیت ایمنی را به خطر می اندازد زیرا وقتی که 2 یا 3 نفر با هم کار می کنند برای انجام وظایف خود در زمینه های الکتریکی بایستی باهم هماهنگ شوند تا اینکه از نظر شنوایی ارتباط با یکدیگر مشکلی با هم نداشته باشند

 

در محیط هایی که امکان شنیدن یا صحبت کردن با یکدیگر وجود ندارد . برای انتقال پیامهای فوری یا برچسبهای ایمنی و .... لازم است از سیگنالهای بصری استفاده شود.

 

 

زمان واکنش :Reaction Times

 

تحقیقات بدست آمده نشانگر این واقعیت است که انتخاب کلمه در ارتباط بین صحبت و فکر کردن نقش بسزایی داردچرا که واکنشها بایستی برای پاسخ به اطلاعات دریافتی فوری بوده و این بحث بعنوان یک فاکتور انسانی مود مطالعه قرار گرفته است. مدت زمان واکنش افراد در آزمایشگاه و مکان طبیعی مورد مطالعه قرار گرفته و این نتیجه بدست آمده که این مدت زمان در بین افراد متفاوت است لازم به توضیح است که عواملی چون گرمازدگی ، تهوع و کار کردن درشرایط سخت مثل معادن و زیر دریاها و داشتن مشکلات روانی در بالا و پایین بودن زمان واکنش تإثیر گذاراست. ذکر این نکته لازم است که زمان واکنش افراد  مراحل ذیل را طی میکند

 

1-                کلمه نوشته شده حدود 8/1 ثانیه طول می کشد تادر ذهن خواننده نقش ببندد.

 

2-                کلمات گفته شده حدود 5/1 ثانیه قبل از اینکه گوینده تلفظ کلمه را تمام کند در ذهن شنوده دریافت می شود.

 

3-        مغز انسان حدود 4/1ثانیه برای یافتن کلمه مناسب جهت نامیدن یک موضوع و4/1 ثانیه جهت ادا کردن آن طول می کشد

 

فیزیولوژیستها طی مطالعات زیادی به نتایج ذیل رسیده اند.

 

-                     میانگین زمان عکس العمل فیزیکی در افراد سالم بیشتر از 6/0 ثانیه است.

 

-         میانگین زمان پاسخ غیر حرکتی در افراد سالمی که از آنها خواسته شده تا برای کلمه ای که می بینند فعل مناسب ادا کنند بیش از 05/1 ثانیه طول می کشد.

 

نتیجه گیری:

 

پاسخ دادن به محرکهای فیزیکی در افراد مختلف  3 مرحله را طی می کند

 

1-احساس یک تحریک

 

2- پردازش اطلاعات دریافت شده

 

 3- پاسخ عملی به تحریک

 

 

نتیجه دیگری که می توان گرفت اینست که میزان سن افراد نسبت به واکنش در برابر تحریکات خارجی موثر بوده و با افزایش سن ( بالاخص بالای 60 سال افزایش یافته) و افرادی که سن آنها بین 15 تا 40 سال است زمان واکنش به محرکها بمراتب بهتر می باشد. فاکتورهای موثر در زمان واکنش افراد را می توان به شرح ذیل اشاره نمود:

 

1- خواب آلودگی 2- خستگی افراد 3- ساعات مختلف روز 4- موارد محیطی (صدا- نورو ......) 5- استفاده از دارو 6- مشکلات روانی 7- نوع تغذیه افراد

 

 

 

پیشنهادات:

 

1-       مدیران صنایع برق لازم است اطلاعات کافی و کامل در مورد مسائل ایمنی و ارگونومی را کسب نموده و تمهیدات لازم را در بکارگیری تدابیر ایمنی فراهم نمایند.

 

2-       سعی شود در محیط های صنعتی بویژه در صنایع برق از علامات ویژه استاندارد ایمنی به اقتضای محیط استفاده گردد.

 

3-       فاکتور های انسانی که بعنوان عاملی مهم در ایجاد محیط سالم و امن محسوب می شود   لازم است به پرسنل آموزش داده شود( تهیه پمفلت،فیلمهای آموزشی کوتاه و ....)

 

4-       معاینات دوره ای افراد شاغل می تواند علاوه بر پی بردن به وضعیت سلامت آنها بطور غیرمستقیم سطح ایمنی را تا حد قابل توجهی افزایش دهد.

 

5-                 استخدام افراد با استعداد و باهوش.

 

6-                استفاده از تجهیزات مدرن و پیشرفته الکتریکی جهت کاهش حوادث بمنظور ارتقاء سطح بهره وری.

 

7-                انتقال تجارب بدست آمده توسط افراد مجرب به افراد جدیدالاستخدام.

 

8-                استفاده از وسایل حفاظت فردی ( عینک،دستکش،کفشهای ایمنی، کمربند ایمنی ) باید فرهنگسازی شود .

 

9-                ایجاد ارتباط دانشگاه و صنعت بمنظور تبادل آخرین یافته های علمی و پژوهشی .

 

 

 

1-new lexicons websters dictionary of the English language lexicon  publications Inc newyaork 1989 P660

 

2-chapnis human factors in systems engineering jhon-wley& Inc newyork 1996 PP. 218-220

 

3-Ibid. P.228

 

4-- Ibid.P.186

 

5- To read more about reaction times. Seea.n. Bear r.e.Dorris and Ej. Kozinsky; respons times of nuclear plant operation: comparision of field and Simulator Data; in proceeding of the human Factoes society 26Th Annual Meeting;Santa monica; California; PP;669-763

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۱۳٩٠/۱/٢٥ساعت ٥:۳٢ ‎ب.ظ توسط حمیدرضا نظرات ()
تگ ها: