است از انرژی که به صورت امواج یا ذرات در خلاء یا در محیط مادی منتشر می شود. بطور ساده پرتوها را می توان انرژی عبوری تعریف کرد. برخی از پرتوها دارای جرم و بعضی فاقد آن می باشند و با توجه به میزان انرژی، دارای قدرت نفوذ در ماده هستند. پرتوها به دو دسته پرتوهای یونیزان (یونساز) و پرتوهای غیر یونیزان (غیر یونساز) طبقه بندی می شوند. معمولا وقتی همراه با واژه پرتو کلمه دیگری بکار نرود پرتوهای یونیزان مورد نظر می باشد.


پرتو یونیزان :

 پرتوهای یونیزان با عبور از محیط، تولید ذرات باردار منفی و مثبت می کنند. منابع مولد پرتوهای یونیزان می تواند مانند پرتو X، انرژی هسته ای و زباله های ساخت بشر باشد، یا می تواند مانند پرتوهای کیهانی حاصل از خورشید یا مواد رادیواکتیو پوسته زمین که بصورت ذره (تشعشع ذره ای) یا انرژی خالص بدون جرم و بار الکتریکی (پرتوهای الکترومغناطیسی) تابش می شوند زمینه طبیعی داشته باشند.انواع این نوع پرتو عبارتند از :

1) ذرات آلفا: از هسته عناصر سنگین مانن رادیوم 206  و پلوتونیم 239 در عصر تجزیه خود به خودی هسته عنصر رادیواکتیو ساطع می شود. ذره آلفا شامل دو پروتون و دو نوترون بوده که حاوی جرم سنگینی معادل 4 واحد جرم اتمی و بار الکتریکی 2+ است این مشخصات باعث می شود که ذره آلفا قدرت یونیزاسیون بالایی داشته باشد . در مقابل قدرت نفوذ اشعه آلفا بسیار کم و در بافت ها در حد mµ 50 است و فقط می تاند از ضخامت چند سلول عبور نماید . حتی یک لایه رطوبت می تواند مانع نفوذ و در نتیجه شناسایی اشعه آلفا توسط دستگاه های آشکار ساز گردد . ذره آلفا نمی تواند از لایه شاخی پوست عبور نماید و بنابراین تنها زمانی خطرناک است که درون بدن قرار گیرد .

2) ذرات بتا: ذرات بتا با حرف یونانی β نشان داده می شوند و قدرت نفوذ بیشتری نسبت به ذرات آلفا دارند و برای متوقف کردن آنها به چند میلی متر آلومینیوم نیاز است. ذرات بتا الکترونهایی با بار مثبت و منفی می باشند که نگاترون (الکترون منفی) و پوزیترون (الکترون مثبت) نامیده می شوند.

3) نوترون: نوترون ذره ای با جرمی برابر یک دوازدهم جرم اتم کربن و فاقد بار الکتریکی است. یکی از منابع این ذرات، راکتورهای هسته ای هستند که در آنها اورانیم شکافته شده و نوترون و انرژی حرارتی آزاد می کند. از این رو نوترونها را تنها می توان در مجاورت منابع تولید این ذرات در زمانی کمتر از یک ثانیه آشکار ساخت.

4) پرتو X و گاما: پرتوهای X و گاما مانند نور مرئی امواج رادیویی و میکروویو، امواج الکترومغناطیس می باشند و بخشی از طیف الکترومغناطیسی را تشکیل می دهند. با این وجود در میان موارد ذکر شده فقط پرتوهای X و گاما هم پرتو یونیزان و هم امواج الکترومغناطیس محسوب می شوند. پرتوهای X و گاما از بیشترین فرکانس در بین همه امواج الکترومغناطیس برخوردارند و بنابراین دارای کوتاهترین طول موج هستند از این رو بیشترین مقدار انرژی را حمل می کنند . پرتوهای X، با شتاب الکترونها در ولتاژ بالا و برخورد به یک هدف فلزی، ترجیحا با عدد اتمی بالا تولید می شوند. پرتوهای گاما از فعل و انفعالات درون هسته اتم و پرتوهای X از فعل و انفعالات خارج هسته اتم منشا می گیرند .

مزایای استفاده از پرتو ها و مواد رادیواکتیو

·    تولید برق از طریق نیروگاههای اتمی ( مزایای تولید برق از طریق نیروگاه های اتمی در مقایسه با سایر منابع تولید کننده برق و انرژی : صرفه اقتصادی ، تولید برق از طریق نیروگاه اتمی آلودگی نیروگاههای کنونی را ندارد ، تولید هفت هزار مگاوات با مصرف 190 میلیون شبکه نفت خام ، هزارتن دیاکسید کربن ، 150 تن ذرات معلق در هوا ، 130 تن گوگرد و 50 تن اکسید نیتروژن را در محیط زیست پراکنده می کند، در حالی که نیروگاه اتمی چنین آلودگی را ندارد. )

در پزشکی تشعشعات هسته ای کاربردهای زیادی دارند که اهم آنها عبارتند از:

• رادیو گرافی

• گامااسکن

• استرلیزه کردن هسته ای و میکروب زدایی وسایل پزشکی با پرتو های هسته ای

• رادیو بیولوژی

·    تهیه و تولید کیتهای رادیو دارویی جهت مراکز پزشکی هسته ای

·                    تهیه و تولید رادیو دارویی جهت تشخیص بیماری تیرویید و درمان آنها

·                    تهیه و تولید کیتهای هورمونی

·                    تشخیص و درمان سرطان پروستات

·                    تشخیص سرطان کولون ، روده کوچک و برخی سرطانهای سینه

·                    تشخیص تومورهای سرطانی و بررسی تومورهای مغزی ، سینه و ناراحتی وریدی

·                    تصویر برداری بیماریهای قلبی ، تشخیص عفونتها و التهاب مفصلی ، آمبولی و لختههای وریدی

·                    موارد دیگری چون تشخیص کم خونی ، کنترل رادیو داروهای خوراکی و تزریقی

کاربرد انرژی هسته ای در بخش دامپزشکی و دامپروری : 

تکنیکهای هسته ای در حوزه دامپزشکی موارد مصرفی چون تشخیص و درمان بیماریهای دامی ، تولید مثل دام ، اصلاح نژاد و دام ، تغذیه ، بهداشت و ایمن سازی محصولات دامی و خوراک دام دارد .

کاربرد انرژی هسته ای در دسترسی به منابع آب :

تکنیکهای هسته ای برای شناسایی حوزه های آب زیر زمینی هدایت آبهای سطحی و زیر زمینی ، کشف و کنترل نشت و ایمنی سدها مورد استفاده قرار میگیرد. در شیرین کردن آبهای شور نیز انرژی هستهای کاربرد دارد.

کاربردهای کشاورزی:

تشعشعات هسته ای کاربرد های زیادی در کشاورزی دارد که مهم ترین آنها عبارتست از:

• موتاسیون هسته ای ژن ها در کشاورزی

• کنترل حشرات با تشعشعات هسته ای

• جلوگیری از جوانه زدن سیب زمینی با اشعه گاما

• انبار کردن میوه ها

کاربردهای صنعتی:

پرتوها در صنعت کاربردهای زیادی دارد از جمله مهمترین آنها عبارتند از:

• نشت یابی با اشعه

• دبی سنجی پرتویی(سنجش شدت تشعشعات ، نور و فیزیک امواج)

• سنجش پرتویی میزان سائیدگی قطعات در حین کار

• سنجش پرتویی میزان خوردگی قطعات

• چگالی سنج مواد معدنی با اشعه

• کشف عناصر نایاب در معادن

استفاده از پرتوها در دیرینه شناسی ( باستان شناسی) و صخره شناسی ( زمین شناسی) که عمر یابی صخره ها و موارد اکتشافی با C14 باستان شناسی خیلی مشهور است

 

تاثیرات بیولوژیکی پرتو ها در انسان

اثرات بیولوژیکی ناشی از پرتوهای یونیزان به دلیل برخورد انرژی به سلول بافت ها و ایجاد تغییرات شیمیایی درون بافت هاست . این تغییرات از ساختار رادیکالهای آزاد و ملکول های برانگیخته ناشی می شود . 60 % آب درون بافت ها بخاطر رادیکال های  Hو OH موجود در آن هدف خوبی برای فعالیت این بافت ها می باشد . واکنش و فعالیت این رادیکال های آزاد  با ملکول های مهم بیولوژیکی واکنش غیر مستقیم پرتو(  Indirectation of radiation) نامیده می شود. واکنش مستیم پرتو به تاثیر سریع فیزیکی ناشی از پرتو های یونیزان بر روی ملکول های بیولوزیک حیاتی و مهم برمی گردد. هر کدام از این دو مکانیسم می تواند صدمات ملکولی را تقریبا بلافاصله (1014-103) پس از مواجهه با پرتو ایجاد نماید .

واکنش غیرمستقیم طیف گسترده ای از پرتو ها را شامل می شود که در جدول27-5 انواع مهم صدمات بیولوژیکی مرتب شده است. اثرات بیولوژیک پرتو ها یونیزان در انسان بسته به شرایط مختلف مواجهه و فاکتورها و عوامل بیولوژیک تغییر می کند. مهمترین آنها عبارتند از:

·    میزان دوزdose rate :

تاثیرات وعوارض ایجاد شده بوسیله پرتوها ، با تغییر میزان دوز دریافتی کاهش می یابد . این تغییر اثر DREF (dose rate effectiveness یا فاکتور بی اثری میزان دوز) نامیده می شود .

روند جبران بیولوژیکی عوارض برخورد اشعه ، وقتی زمان بیشتری داشته باشد به صورت محسوس افزایش خواهد یافت . کاهش اثرات بیولوژیک هر دوز در مقادیر زیاد نسبت به مقادیر دوزکمتر در یک فاکتور حدود2 -10 نوسان دارد. مناسب ترین حالت آن مقدار 3 است. مقادیر دوز زیاد باید بالای0.5 Gy/min ( >5rad/yr) باشد .

·    تقسم بندی دوز ( dose fractionation)

تقسیم بندی یک دوزبه تقسیمات کوچکتر معین در زمان های جدا از هم باعث کاهش صدمه بیولوژیکی نسبت به بعضی دوزهای کلی ( زیاد) در یک زمان می شود . از لحاظ عوارض ، تقسیم بندی دوز مشابه دوز کمتر است و زمان بیشتری برای جبران ( ترمیم ) ارائه می دهد .

·    جابجایی خطی انرژی ( linear energy transfer ) :

تاثیرات بیولوژیک زیادتر از LET ( جابجایی خطی انرژی ) پرتوهای بزرگتر از قبیل ذره های آلفا و نوترون ناشی می شود .

·                      حساسیت بافتها  ( Tissue sensitivity )

بافتهایی که سلول های باقدرت بیشتر برای تقسیم شدن دارند نسبت به بافتهاییی که دیرتر تقسیم می شوند حساسیت بیشتری در مقابل اشعه دارند . بعضی بافتهای حساس به اشعه سلول های ابتدایی تخمدان و بیضه، سلول های مغز استخوان و سلول های اپی تلییال روده ای هستند . بافت هایی که از سلول های بالغ یا بدون تقسیم سلولی یا همراه با تقسیم سلولی آهسته شکیل شده اند مقاومت بیشتری در برابر اشعه دارند ؛ مثل بافت های کبد ، کلیه ، غضروف و استخوان .

·    سن ( Age )

در زمان رشد جنینی و همچنین در بچه های با سن کم بیشترین حساسیت نسبت به اشعه وجود دارد .

·    توزیع دوز ( Dose distribution )

عوارض ناشی از اشعه به وسیله دوز تابیده شده متفاوت به قسمت های متفاوت بدن به صورت آشکاری متفاوت است . برای مثال : دوزهای بالا به مغز استخوان که محافظت شده است ، همچنین به بافتهای داخلی یا خارجی محافظت شده و یا در فاصله دور نسبت به منبع واقع شده نیز آسیب می رساند .

v    سندرم حاد اشعه

در معرض قرار گرفتن فرد با دوز زیاد اشعه ، بالای  GY 1 یا rad 1000 ، در یک تماس یا در یکی دو روز ، باعث می شود مجموعه ای از نشانه ها و علایم آشکار و وخیم پیشرونده ناشی از پرتو در بدن وی ایجاد شود ( syndrome radiation ) . این عوارض در بازماندگان بمب اتمی ژاپن ، ربانیان حوادث راکتورهای اتمی و بیمارانی که در رادیولوژی به صورت تصادفی در معرض اشعه زیاد قرار گرفته اند مشاهده شده است .

اولین علایم عوارض اشعه حدود یک تا شش ساعت بعد از مواجهه تمام بدن با میزان قابل ملاحضه و بالای دوز پرتو بروز می کند . نشانه های زیر در بعضی مردم هنگام مواجهه با دوز میانگین نیز رخ می دهد . ( بی اشتهایی در دوز 0.2Gy  ، تهوع در دوز Gy0.75 ، استفراغ در دوز Gy 1 ، و اسهال در دوز Gy1 ) .

درد های نحیه شکم و معده نیز از نشانه های تقریبا متغیر مواجهه است و بناراین اهمیت چندانی ندارد . این علایم در صورتی که فرد با دوز مرگ آور مواجهه نیابد در عرض چند ساعت یا چند روز برطرف شده و فروکش می کند . معمولا این دوز ها یک دوره نهفتگی ( کمون ) را نیز در  پی دارند . نشانه دیگر مواجهه با دوزهای زیاد ایجاد اریتم پوستی است که می تواند در عرض چند دقیقه تا چند ساعت بعد از یک مواجهه با دوز بالا ظاهر شود . پاسخ پوستی به پرتوهای یونیزان ، پیچیده می باشد و نسبت به قسمت بندی دوز ، میزان دوز ، LET پرتو ، میزان نفوذ پرتو در بدن ، ناحیه آناتومی و قسمتی از بدن که تحت تاثیر پرتو قرار می گیرد و وجود دیگر محرک ها و التهاب آور ها متغیر است . یک راه تشخیص سریع که از اهمیت زیادی برخوردار است شمارش تعداد لنفوسیت های محیطی است . اگر تعداد لنفوسیت ها در عرض 48 ساعت پس از مواجهه 1000 عدد بر میلیمتر مکعب یا بیشتر باشد احتمال زنده ماندن بسیار خوب است و اگر تعداد آنها از این عدد کمتر باشد بر دوز وخیم و کشنده ( serious dose ) دلالت دارد . همچنین اگر تعداد لنفوسیت ها در 48 ساعت بعد از مواجهه کمتر از 500 لنفوسیت در میلی متر مکعب باشد بر پروگنوز ( پیش آگهی ) ضعیف دلالت دارد. در طول اولین روزهای بعد از مواجهه ، یک متغیر گلبول سفید بر خلاف lymphopenia رخ می دهد . کاهش مختصر در تعداد اسپرم ها بعد از مواجهه با mGy 80 پرتو و بیشتر از آن ممکن است اتفاق بیفتد ، اما به عنوان مدرک و دلیلی برای در دو ماه اول بعد از پرتو گیری استفاده نمی شود . در یک مورد بعد از پرتو گیری در آزمایشها از حدود Gy1.75 ، تعداد اسپرم ها در دو ماه اول نزدیک به نرمال بود اما یک aspermia موقتی در شش ماه بوجود آمد .

این آزمایش ممکن است به تشخیص مقادیر پرتوی جنسی ( gonada dose ) کمک کند اما این به تشخیص میزان پرتو مشابه نیست . آنالیز سیتوژنیک (  cytogenic )  لنفوسیت های محیطی تست آزمایشگاهی بسیار حساسی برای آشکار شدن یک پاسخ بیولوژیکی کلینیکی برای پرتو های یونیزان است . ناهنجری و نقص در کروموزوم ها بعد از مواجهه پرتو به صورت جهش های وارونگی ، جابجایی ، حذف ، دو مرکزی و حلقه ای شدن  دیده می شود . تعداد کروموزوم های دو مرکزی و حلقه ای در براورد مقدار پرتو ، مفید و کاربردی است . این روش در قسمت بعدی در مدیریت پزشکی موارد پرتو ها مورد بحث و گفتگو است . وقتی دوز زیاد تر Gy3 باشد به وسیله فولیکول های مو جذب می شود و ریزش مو را در پی دارد . این نشانه به صورت تقریبا ناگهانی در حدود هفده روز پس از مواجهه نمایان می شود . دوره نهفتگی بعد از نشانه های بیماری بعد از حدود سه هفته به میزان دوز بستگی دارد . دوره نهفتگی کوتاه مدت با دوز های بالاتر ایجاد می گردد . بعد از دوره نهفتگی عوارض خاص زیان های پرتو شروع به آشکار شدن می کند : بی اشتهایی ، خستگی مفرط ، کسالت ، تب ، epilation ، بیماری های عفونی ، خون ریزی ها و عوارض ناشی از خون ریزی .

در این مرحله علایم سرکوب مغز استخوان ، تصویر کلینیکی غالب را تشکیل می دهد . افزایش ناموفق (  abortive rice ) یا تغییرات موقتی کم تعداد لنفوسیت ها در حدود 8 – 20 روز بعد از مواجهه وجود دارد . فقدان این افزایش ناموفق بر پروگنوز ( پیش آگهی ) ضعیف دلالت دارد . از این گذشته سلول های سفید خون کم می شود تا اینکه 25- 45 روز بعد از مواجهه به حداقل تعداد خود می رسد . همچنین تعداد پلاکت ها 25 – 35 روز بعد از مواجهه کاهش می یابد . مواجهه کشنده با پرتو می تواند برنامه های زمانی ذکر شده را کوتاه تر نماید . سلول قرمز خون فقط کاهش آهسته ای را در سلول های با اندازه بزرگ تر در طول دوره عوارض بعد از مواجهه از خود نشان می دهند . خون ریزی فاکتور قابل ملاحظه ای است که می تواند در مجموعه سلول های قرمز خون کاهش جدی را در پی داشته باشد . به عبارتی عوارض پرتو ها بر مجموعه سلول های قرمز خون به اندازه جدیت ( اهمیت ) لکوسیت ها و پلاکت ها نیست . پس از رفع عوارض ایجاد شده در مغز استخوان که باعث کاهش زیادی در تعداد عنصر های خون شده اند ، عنصر های خون شروع به بهبود و افزایش ( بازگشت ) می کنند . لکوسیت ها و پلاکت ها در حدود شش ماه یا کمتر ( پس از رفع عارضه سرکوب مغز استخوان ) کامل شده و کاملا بهبود می یابد . بهبودی لنفوست ها آهسته تر وده و ممکن است در سطوح کمتر از حد نرمال تا چند سال باقی بماند . نشانه های بالینی به تدریج از بین رفته ولی خستگی های مفرط برای ماه های زیادی ادامه می یابد .

عقیمی و نازایی موقتی در بیشتر از یک یا دو سال ممکن است نمایان گردد . اگرچه بهبود عوارض حاد ممکن است در دوره های طولانی تری انجام شود اما می تواند عوارض مواجهه بعدی را تشدید کند . عارضه های ذکر شده برای مواجهه تمام بدن با مقدار متوسط پرتو گاما یا ایکس در محدوده Gy 2 – 5  است .

در این محدوده عوارض هماتولوژیک تهدید های اصلی برای سلامت بیماران اس . در دوز حدود Gy 7 ، زخم های دستگاه گوارش و کاهش مایعات در روز های اول تا حدود دو هفته بعد از مواجهه رخ دهد . مرگ ناشی از عارضه ی عوارض گوارشی (  gastrointestinal complication ) نیز در این مرحله رخ می دهد . در مواجهه دوزهای بسیار زیاد حدود Gy20 با تمام بدن عوارض گوارشی در عرض چند ساعت ایجاد می شود و فرد به شوک کاهش فشار خون دچار خواهد شد .

کاهش زیاد حجم مایعات باعث کاهش فشار خون شده و در عرض چند روز مرگ را در پی خواهد داشت . سوختگی شدید دوز در دوز های بالاتر مشابه همین دوز می باشد .

سوختگی های پوستی ناشی از پرتو ها :

سوختگی های موضعی در اثر تابش دوز زیاد اشعه به قسمتی از بدن اتفاق می افتد . پیشرفت علایم سوختگی ناشی از پرتو خیلی آهسته تر از سوختگی دمایی رخ می دهد. طبقه بندی بالینی ناشی از پرتو های حاد شامل اریتم ( در درجه اول ) ، سوختگی اپیدرم ( درجه دوم ) ، و سوختگی تمام ضخامت پوست ( درجه سوم ) است .

v    مواجهه داخلی با نوکلوئوتید ها

هر مادّه رادیو اکتیو که وارد بدن شود ( از راه ریه ، دستگاه گوارش ، یا زخم ) به عنوان منبع داخلی شناخته می شود . یک منبع درونی رادیو اکتیو به پرتو زایی خود ادامه می دهد تا زمانی که از راه های طبیعی مثل ادرار و مدفوع دفع شود و یا بی اثر و خنثی گردد . جذب این مواد در بدن به فاکتور های متفاوتی بستگی دارد . در دستگاه تنفسی اندازه ذره و خواص شیمیایی آن خیلی اهمیت دارد .  مقدار خطری که از تشعشع داخلی ایجاد می شود خیلی به نوع اشعه که توسط رادیو نوکلوئوتید بوجود می آید و خصوصیات آن بستگی دارد . اشعه آلفا به علت یون سازی زیادی که در ادامه مسیر خود دارد از اهمیت خاصی برخوردار است . اصلی ترین خطر ناشی از تشعشع ایجاد سرطان در قسمت های مختلف بدن است . این عارضه در مدت زیادی پس از مواجهه به وجود می آید . ایجاد سرطان در شخص به میزان دوز اشعه و حساسیت قسمت های تحت تاثیر بستگی دارد .

v          اثرات دراز مدت پرتو های یونیزان ( long term effect of radiation  )

برخی عوارض ناشی از اشعه یونیزان ، تاثیرات دراز مدت است . رادیودرماتیت ، کاتارت و عقیمی مثال هایی از این نوع عارضه هستند . عارضه های دیگر که با افزایش دوز ایجاد می شود عبارتند از : سرطان و اختلالات ژنتیکی .

1– رادیو درماتیت مزمن

عوارض رادیو درماتیت مزمن به صورت خشکی پوست ، کچلی ، قرمزی و آتروفی به همراه منطقه بسیار تلانژکتازی است . قسمت های مبتلا به تروما مقاومت چندانی نداشته و به آسانی دچار آسیب می شود . بعد از بهبود در بخش های مبتلا از بین رفتن رنگ طبیعی پوست دیده می شود .  S.CC شایعترین سرطان پوستی ناشی از اشعه است اما سرطان B.C.C نیز دیده می شود . حتی اگر صدمه به پوست وجود نداشته باشد ، بروز سرطان پوستی ناشی ا ز از اشعه به تنهایی نیز افزایش می یابد ؛ یعنی اشعه یونیزان به هر صورت باعث افزایش سرطان پوست می شود حتی اگر سبب رادیودرماتیت و یا آسیب مستقیم به پوست نشده باشد . با این وجود پوشت جزء اعضای حساس نسبت به اشعه یونیزان نیست و تابیدن بیش از Gy10 اشعه به پوست ، برای ایجاد عوارض پوستی لازم است .

2-  کاتاراکت

عدسی چشم از قسمت های حساس بدن نسبت به اشعه است . میزان بروز کاتاراکت همچنین شدت وسعت آن به دوز اشعه بستگی دارد . دوره نهفتگی بین تابش اشعه و بروز کاتاراکت کمتر از یک سال تا 35 سال گزارش شده است و میزان متوسط آن دو تا سه سال است . افزایش میزان دوز سبب کوتاه تر شدن دوره نهفتگی می شود . کاتاراکت ناشی از اشعه از قسمت خلفی عدسی به شکل یک پلاکت ساب کپسولر شروع می شود و کدورت به سمت هسته مرکزی عدسی پیشرفت می کند . این کاتاراکت در مراحل اولیه به راحتی از کاتاراکت ناشی از پیری قابل تشخیص است ولی از کاتاراکت دیگر عوامل آسیب رساننده مثل امواج مادون قرمز ، شوک الکتریکی ، ولتاژ بالا ، اشعه رادار و کاتاراگت ناشی از دارو ها و سموم ( که اینها نیز معمولا به شکل ساب کپسولر خلفی اند ) قابل تشخیص نیست .

3 – عقیمی

عقیمی یک عارضه دیر رس  شناخته شده در تابش به اندام های تناسلی است . البته عقیمی به عنوان یک عارضه جدی ناشی از اشعه تصادفی با اشعه یونیزان مطرح نیست . همچنین پس از تابش دوز های زیاد به تمام بدن ، یک دوره موقت عقیمی گزارش شده است

4 – اثرات تشعشع در دوران جنینی

جنین نسبت به دریافت اشعه بسیار حساس است . در دوره جایگیری تخمک بارور شده و پیش از آن تابش اشعه یونیزان باعث مرگ جنین خواهد شد . تشعشع در مرحله ارگانوژنز سبب بروز انواع مختلف اختلالات ساختاری در جنین خواهد شد . نوع عارضه ای که ایجاد می شود بستگی به زمان مواجهه دارد . بعد از هفته ششم ، حساسیت جنین به اشعه کاهش پیدا می کند و ممکن است تنها تکامل مغز و اندام های تناسلی در اثر مواجهه آسیب پیدا کند .

5 – ایجاد سرطان

مهمترین عارضه دراز مدت و دیررس اشعه یونیزان ایجاد سرطان است . سرطان به وجود آمده بوسیله اشعه از سرطان هایی که به طور معمول به وجود می آیند غیر قابل تشخیص است . با انجام مطالعات اپیدمیولوژیک ثابت شده است افرادی که در معرض اشعه قرار گرفته اند بیشتر از افراد معمولی دچار سرطان می شوند . مرحله نهفتگی بین مواجهه اشعه با اشعه و ایجاد سرطان حدود ده سال یا بیشتر طول می کشد . سن فرد مواجهه دیده نیز عامل مهمی برای تغییر در این مدت است . در سن کودکی احتمال ایجاد سرطان تیروئید بیشتر است . در زن هایی که کمتر از بیست سال سن دارند احتمال بروز سرطان سینه بیشتر اشت . به نظر می رسد هفتاد تا هشتاد درصد از مرگ های به خاطر سرطان تحت تاثیر وضعیت زندگی و عوامل محیطی باشد . سیگار کشیدن ، مصرف الکل و چگونگی تغذیه از جمله این عوامل مهم هستند .

تشعشع ، آلودگی های شیمیایی ، درمان های پزشکی و عفونت ها عوامل مهمی هستند که در درجه دوم اهمیت قرار دارند . در بررسی یکی از عوامل به عنوان عامل ایجاد سرطان ، اثرات عوامل دیگر نیز باید در نظر گرفته شود .

6 – کوتاهی عمر

در مطالعات انجام شده دیده شده که طول عمر در اثر تابش اشعه کوتاه می شود و پدیده پیری زود رس ایجاد می گردد . البته بعضی از این کوتاهی عمر می تواند به علت ایجاد سرطان در افراد اشعه دیده باشد .

7 – تاثیرات ژنتیک

اشعه یونیزان می تواند سبب بروز تغییرات ژنی و ایجاد صدمات کروموزومی گردد . اگر این تغییر ژنی در یک سلول جنسی باشد ، این صدمه به شکل یک اختلال وراثتی به نسل بعد منتقل خواهد شد . بیشتر اطلاعات راجع به تاثیرات ژنتیک از مطالعه بر روی حیوانات و به خصوص موش به دست آمده و اطلاعات بالا در مورد انسان بسیار ناچیز است . بیشترین اطلاعات ژنتیک در مورد اشعه یونیزان ، از مطالعه 38000 کودکی به دست آمده است که حداقل یکی از والدین در بمباران هیروشیما و ناکازاکی در معرض تشعشع قرار گرفته اند . مطالعه این افراد رابطه آماری معنی داری را نشان نمی دهد . به نظر می رسد برای دو برابر شدن اختلالات ژنتیک در انسان تابش حدود یک Sv اشعه لازم باشد . در حالی که اختلالات ژنتیک بین 20000 تا 30000 میلیون کودک زنده را تشکیل می دهد ، اشعه یونیزان کمتر از 50 مورد به این تعداد اضافه خواهد کرد . در مجموع به نظر می رسد شیوع اختلالات ژنتیک در افراد عادی در معرض اشعه بالا است . به همین دلیل تماس شغلی با اشعه تاثیر چندانی بر روی افزایش موارد اختلالات ژنتیک نمی تواند داشته باشد .

رابطه های دوز پاسخ مواجهه حاد تمام بدن با پرتوی x یا گاما

 

 

Whole – body dose

یافته های آزمایشگاهی و کلینیکی

0.05 – 0.25

مطالعات خونی متداول نرمال است . اختلال کروموزومی قابل تشخیص است

 

0.25 – 0.75

کاهش کم گلبول های سفسد و پلاکت ها ابل تشخیص است . مخصوصا اگر تعداد پایه مشخص باشد

0.75 – 7.25

کوچکترین دوز حاد که نشانه های پرودرمال ( بی اشتهایی ، تهوع ، استفراغ ، خستگی مفرط ) تقریبا در 10% تا 20 % افراد ایجاد می کند . کاهش گلبول های سفید در بیشتر افراد بروز می کند .

1.25 – 2

روند علایم با ناتوانی و از کار افتادگی در شخص به شدت در معرض قرار گرفته دیده می شود کاهش 50 % لنفوسیت خون در حدود 48 ساعت پس از مواجهه بروز می کند .

2.4 – 3.40

دوز خطرناک . در بیشتر افراد از کار افتادگی رخ می دهد و50% افراد درمان نشده می میرند .

5<

تشدید حالت سندرم پرتو گیری حاد ، به همراه زخم ها و ورم های معده در حدود دو هفته بروز می کند . مرگ در بیشتر افراد مواجهه شده رخ می دهد .

 

روشهای کنترل پرتوهای یونساز :

شورای حفاظت در برابر پرتوها (ICRP) محدود کردن پرتوگیری را بر سه اصل استوار نموده است:

1-  هر آزمایش و عمل استفاده از پرتوهای یونساز در صورتی انجام پذیرد که نفع حاصل از آن مسلم و آشکار باشد.

2-  مقدار مجاز در هر مورد براساس حداقل پرتوگیری ممکن که منطقا قابل قبول و مانع اجرای طرح نگردد، تعیین شود.

3-  مقدار معادل برای هر فرد از حداکثر مقدار مجاز تجاوز نکند. (در این بخش با استفاده از شیوه های متفاوتی نظیر کم کردن زمان مواجه فرد با پرتو ، افزایش فاصله بین فرد و منبع تولید اشعه ، استفاده از حفاظ مناسب با توجه به نوع و قدرت اشعه – در لباس فرد مورد مواجهه یا مکانی بین فرد و منبع پرتو – میزان مواجهه را کاهش می دهیم. مثلا استفاده از لایه ای آلومینیوم یا پلاستیک در جلوگیری از پرتو بتا یا استفاده از سرب یا سیمان به عنوان حفاظ در مقابل اشعه ایکس یا گاما )

 انواع سرطان های ناشی از پرتوها

لوسمی

وقوع لوسمی در اثر تابش به شدت وابسته به جنس است. وقوع این بیماری در کودکی در مقایسه با سنین بالاتر خیلی زیادتر است. دلایلی که شاهد بر تاثیر اشعه در ایجاد لوسمی است از منابع زیر بدست آمده است: بازماندگان بمب اتمی در هیروشیما و ناکازاکی ، بعضی بیمارانی که با اشعه درمان شده‌اند، تابش گیریهای شغلی ، رادیوتراپی و تابش اشعه به لگن موجب افزایش وقوع لوسمی می‌شود. تاثیر اشعه در ایجاد سرطان خون در مردان 2 برابر زنان است.

  سرطان تیروئید

با توجه به آنکه غده تیروئید بسیار کوچک است، احتمال وقوع این نوع سرطان در اثر تابش پرتو زیادتر است. و لذا به نظر می‌رسد که غده تیروئید نسبت به اشعه حساس است. سرطان تیروئید در زنان 2 برابر مردان اتفاق می‌افتد. ریسک وقوع در زنان که قبل از سن 20 سالگی مورد تابش واقع شده‌اند بیشتر است.

 سرطان استخوان

مطالعات انجام شده در تاثیر اشعه بر ایجاد سرطانهای استخوان بسیار محدود است. ولیکن نشان داده شده که اشعه‌های یونیزان در ایجاد این بیماری موثر است. اشعه‌های یونیزان سنگین مثل آلفا در ایجاد این بیماری موثرتر هستند. این بیماری در اثر ورود مواد رادیو اکتیو مثل رادیوم به داخل بدن و جذب آنها بوسیله استخوان صورت می‌گیرد

 سرطان پوست

پوست بزرگترین عضو بدن و وظیفه آن ذخیره چربی، خنک نگهداشتن بدن و ساختن ویتامین D در بدن است و بدن را از عفونت، نور، از دست رفتن آب و سایر مایعات و جراحت حفاظت می کند. سرطان پوست بیماری است که در آن سلولهای بدخیم از بافت پوست نشات می‌گیرند و به طور نامنظم و فزاینده‌ای تکثیر و به طریقی از سیستم ایمنی دفاعی بدن عبور می‌کنند بدون اینکه موجب عکس‌العمل تدافعی و تهاجمی در سیستم ایمنی بدن شوند. مهمترین عامل پیشتاز و مستعد سرطان پوست، جهش در DNA سلول بر اثر اشعه ماورای بنفش است که منجر به شروع تراریختی سلول و سرطانی شدن آن می‌شود.

با توجه به نوع سلول پوستی که دچار تراریختی و سرطان شده است اشکال مختلفی از سرطان پوست وجود دارد که هر کدام نشانه‌ها و عوارض خاص خود را دارند. شایع‌ترین اشکال سرطان پوست عبارتند از:

1 ـ سرطان سلولهای بنیانی یا پایه

2ـ سرطان سلولهای فلسی

3ـ سرطان سلولهای ملانوسیست ( ملانوما)

 سرطان سلول‌های بنیانی

سرطان سلولهای بنیانی شایع‌ترین نوع سرطان پوست به شمار می آید و نسبت به دیگر اشکال سلولهای سرطانی پوست خطر کمتری دارد. سرطان سلولهای بنیانی که در پایه اپیدرم (لایه خارجی پوست) قرار دارند سرعت رشد کم و آرام داشته و به ندرت گسترش می‌یابند.

افرادی که پوست و موی روشن و چشم آبی، سبز و خاکستری دارند و همچنین اشخاصی که مشاغل آنها در فضای باز است و به طور متوالی در معرض نور آفتاب هستند نیز از خطر بالا تری برای ابتلا به سرطان سلولهای بنیانی پوست برخوردارند.

 

علائم هشدار دهنده سرطان بنیانی پوست

زخمهای بازی که خونریزی در آن پس از سه هفته یا بیشتر ترمیم نیافته باشد.

لکه سرخ یا حساسیتی که ممکن است حالت خشکی درد و یا خارش داشته و بهبود نیابد.

بر آمدگی شفافی که به رنگ صورتی، قرمز، سفید است و یا در افراد با پوستهای تیره به رنگ قهوه‌ای و سیاه نمایان شود و گاهی با خال اشتباه گرفته می‌شود.

لکه صورتی که با حاشیه بر آمده و فرو رفتگی خشک در مرکز آن همراه است در این مورد با رشد لکه، رشته‌های نازک رگهای خونی ممکن است بر سطح آن ایجاد شود.

 سرطان سلولهای فلسی پوست

سرطان سلولهای فلسی دومین شکل شایع سرطان پوست به شمار می‌رود که می‌تواند تمام بدن از جمله لایه‌های مخاطی را در بر گیرد. اکثر اشکال سرطان سلولهای فلسی مدتها به لایه اپیدرم محدود می‌ماند و در صورت درمان نشدن به لایه های زیرین پوست سرایت کرده و بافتهای دیگر را مورد تهاجم قرار می‌دهد. در معرض تابش نور شدید آفتاب قرار گرفتن اعضای بدن مانند صورت، گردن، اطراف گوشها، پوست سر بدون پوشش مو، دست، شانه، پشت بدن و لب پایین دهان از جمله علل ابتلا به این نوع سرطان است. زخمهای باز، تابش اشعه ایکس و تماس با مواد شیمیایی مانند آرسنیک و فراورده های نفتی از دیگر عوامل ابتلا به سرطان سلولهای فلسی پوست است. درمان توسط داروهای سرکوبگر سیستم دفاعی بدن احتمال ابتلا به این نوع سرطان پوست را افزایش می‌دهد. نشانه های ابتلا به این نوع سرطان در موارد بسیار معدودی در پوستهای سالم دیده شده است که محققان آن را ناشی از عوامل ژنتیکی تلقی می‌کنند.

علائم هشدار دهنده سرطان سلولهای فلسی پوست:

رشد ضایعه زگیل مانند که حالت خشکی پیدا و خونریزی کند.

لکه فلس مانند با حاشیه نامنظم که ممکن است حالت خشکی و خونریزی داشته باشد.

زخم بازی که خونریزی داشته و یا خشک شده و برای مدت طولانی بهبود نیافته باشد.

وجود توده‌ای برآمده که مرکز آن فرو رفته و خونریزی کند. چنین توده ای ممکن است سریع بزرگ تر شود.

 سرطان ملانوما

سرطان ملانوما رشد بدخیم سلولهای ملانومیسم است. این سلولها رنگدانه تیره پوست، مو، چشم و خال‌های بدن را تولید می‌کنند. از این رو تومورهای ملانوما اکثراً قهوه‌ای و یا سیاه است. ولی در موارد معدودی نیز سرطانهای ملانوم رنگدانه تولید نکرده و به رنگ پوست صورتی، قرمز و یا بنفش ظاهر می‌شوند.

ملانوما از خطرناک ترین انواع اشکال سرطان پوست بشمار می رود. این نوع سرطان اگر زود تشخیص داده شود درمان آن 100 درصد امکان پذیر است. اما چنانچه حالت تهاجمی پیدا کرده و به سایر بافتهای بدن سرایت کند درمان آن امکان پذیر نخواهد بود .

۱۳۸٩/۱٢/٢٧ساعت ٤:٢٦ ‎ب.ظ توسط حمیدرضا نظرات ()
تگ ها: